Bắt được trâu, bò, lợn, dê hay ngựa đi lạc, bạn phải nuôi giữ con vật và báo ngay cho Uỷ ban nhân dân xã (phường, đặc khu) nơi mình cư trú để chính quyền thông báo công khai tìm chủ. Sau sáu tháng kể từ ngày thông báo công khai mà không ai đến nhận, con vật và số con nó sinh ra trong thời gian bạn nuôi giữ thuộc về bạn. Với gia súc thả rông theo tập quán, mốc này là một năm. Đây là quy định tại Điều 231 Bộ luật Dân sự 2015, có hiệu lực từ 1/1/2017 và vẫn đang áp dụng.
Nhiều người ở quê vẫn hiểu theo lối truyền miệng: "con bò lạc vào nhà mình thì cứ nuôi, ai hỏi thì trả". Cách nghĩ ấy thiếu mất bước quan trọng nhất là báo chính quyền. Không báo thì đồng hồ sáu tháng không bắt đầu chạy, và nếu sau này chủ tìm đến, người đang giữ con vật rất khó giải thích vì sao im lặng. Bài này đi theo đúng thứ tự việc phải làm, từ lúc phát hiện con vật lạ trong vườn đến khi con vật thật sự thành của bạn.
Trâu bò đi lạc khác gì đồ đánh rơi, khác gì vật vô chủ
Bộ luật Dân sự tách riêng nhiều trường hợp "tài sản không rõ chủ đang nằm trong tay mình": vật vô chủ (chủ đã từ bỏ), tài sản bị đánh rơi hoặc bỏ quên, tài sản bị chôn giấu, chìm đắm, và riêng ba loại vật sống là gia súc, gia cầm, vật nuôi dưới nước bị thất lạc. Mỗi trường hợp có mốc thời gian và cách chia quyền lợi khác nhau. Trâu bò đi lạc rơi đúng vào nhóm gia súc bị thất lạc, nên không áp dụng mốc một năm hay cách chia theo mức lương cơ sở của đồ đánh rơi.
Lý do luật tách riêng rất thực tế. Con vật sống phải được cho ăn, cho uống, có chuồng; người bắt được bỏ công sức và tiền bạc mỗi ngày, khác hẳn người nhặt được chiếc ví chỉ cần cất vào ngăn kéo. Con vật cũng có thể sinh con trong thời gian được nuôi giữ, nên luật phải trả lời luôn câu hỏi con sinh ra thuộc ai. Vì thế thời hạn chờ của gia súc ngắn hơn đồ vật, và người nuôi giữ được trả công.
Một con trâu lạc cũng không phải vật vô chủ. Chủ không hề từ bỏ nó; họ chỉ chưa tìm thấy. Người bắt được vì vậy không có quyền coi con vật là của mình ngay từ ngày đầu, dù con vật gầy yếu, dù không ai trong thôn nhận ra. Quyền sở hữu chỉ chuyển sang khi đã đi hết trình tự luật định.
Cũng cần phân biệt với con vật bị trộm rồi bị bỏ lại. Nếu bạn thấy một con bò buộc ở bìa rừng, có dấu hiệu bị dắt đi chứ không tự đi lạc, hãy báo công an xã song song với Uỷ ban nhân dân xã. Chủ con vật lúc đó có thể đang trình báo mất trộm, và thông tin của bạn giúp họ tìm lại nhanh hơn.
Những việc cần làm trong một hai ngày đầu
Thứ tự dưới đây giúp bạn vừa làm đúng nghĩa vụ, vừa có bằng chứng nếu sau này phát sinh tranh chấp với chủ con vật:
- Đưa con vật vào chỗ an toàn, buộc hoặc nhốt tạm, cho ăn uống. Không để nó tiếp tục đi phá ruộng nhà người khác hoặc ra đường gây tai nạn.
- Chụp ảnh, quay đoạn video ngắn thể hiện màu lông, sừng, các vết sẹo, dấu bấm tai, vòng đeo cổ nếu có, và tình trạng sức khoẻ lúc bắt được. Ghi ngày giờ, nơi phát hiện.
- Báo ngay cho trưởng thôn, trưởng bản hoặc tổ trưởng dân phố; họ thường biết nhà nào vừa mất trâu bò trong vùng.
- Đến Uỷ ban nhân dân xã nơi bạn cư trú để báo việc bắt được gia súc. Đề nghị cán bộ lập biên bản hoặc ghi nhận bằng văn bản, ghi rõ đặc điểm con vật, ngày bạn báo.
- Hỏi rõ xã sẽ thông báo công khai bằng hình thức nào và từ ngày nào: loa truyền thanh, niêm yết tại trụ sở, nhóm tin nhắn của thôn. Ngày thông báo công khai là mốc để tính sáu tháng.
- Giữ bản sao biên bản hoặc giấy ghi nhận, cất cùng ảnh chụp ban đầu. Đây là bộ hồ sơ quan trọng nhất của bạn.
Nếu bạn ở một nơi rồi bắt được con vật khi đang làm rẫy ở xã khác, luật gắn việc báo với Uỷ ban nhân dân xã nơi người bắt được cư trú. Thực tế nên báo thêm cho trưởng thôn nơi phát hiện, vì chủ con vật thường đi tìm quanh khu vực con vật biến mất chứ không biết bạn ở đâu.
Thông báo công khai: ai làm, làm thế nào cho người chủ thật biết
Với gia súc, luật đặt việc thông báo công khai vào tay Uỷ ban nhân dân xã: người bắt được báo, chính quyền thông báo cho chủ sở hữu biết mà nhận lại. Điều này khác với gia cầm, nơi người bắt được tự thông báo. Sự khác biệt có lý do: trâu bò là tài sản lớn của nông hộ, cần một nơi đáng tin để chủ thật tìm đến và để có văn bản làm mốc.
Hình thức thông báo luật không quy định cứng. Ở nông thôn, phát trên loa truyền thanh của xã, niêm yết tại nhà văn hoá thôn, nhắn trong nhóm của các trưởng thôn là những cách phổ biến. Bạn hoàn toàn có thể làm thêm: đăng ảnh con vật lên nhóm cộng đồng của xã và các xã lân cận, nhờ người quen ở chợ trâu bò để ý. Việc tự đăng tin không thay được thông báo của xã, nhưng tăng cơ hội chủ thật thấy được.
Khi đăng tin, chỉ nên mô tả chung: "bắt được một con bò cái màu vàng, khoảng hai năm tuổi, ngày… tại cánh đồng…". Giữ lại vài đặc điểm riêng như vết sẹo, xoáy lông, tật ở chân để hỏi người đến nhận. Người chủ thật mô tả được những chi tiết này; người đến nhận liều thì không.
Hãy hỏi cán bộ xã xin ghi rõ ngày bắt đầu thông báo. Nhiều tranh chấp về sau xoay quanh câu hỏi "đã đủ sáu tháng chưa", và không ai nhớ được ngày nếu không có giấy.
Các mốc thời gian theo từng loại vật nuôi thất lạc
Bộ luật Dân sự 2015 đặt ba mốc khác nhau cho ba nhóm vật nuôi. Bảng tóm tắt để bạn khỏi nhầm khi đọc các bài khác trong chuyên mục:
| Loại vật nuôi | Ai thông báo công khai | Mốc để thành chủ | Phần con hoặc hoa lợi sinh ra |
|---|---|---|---|
| Gia súc (trâu, bò, ngựa, lợn, dê…) | Uỷ ban nhân dân xã, sau khi người bắt được báo | Sáu tháng từ ngày thông báo công khai; một năm nếu là gia súc thả rông theo tập quán | Hết hạn không ai nhận: thuộc người bắt được. Chủ nhận lại: người bắt được hưởng một nửa số con hoặc một nửa giá trị |
| Gia cầm (gà, vịt, ngan, ngỗng…) | Người bắt được tự thông báo | Một tháng từ ngày thông báo công khai | Người bắt được hưởng hoa lợi trong thời gian nuôi giữ |
| Vật nuôi dưới nước (cá, tôm…) | Người có ao, ruộng, hồ, khi vật nuôi có dấu hiệu riêng biệt | Một tháng từ ngày thông báo; không có dấu hiệu riêng thì thuộc người có ao ngay | Theo quy định riêng về vật nuôi dưới nước |
Chó, mèo cảnh và các con vật khác không được luật gọi tên riêng trong ba nhóm trên; cách áp dụng có bàn luận khác nhau và được viết thành một bài riêng trong chuyên mục này. Khi có tình huống lạ, hãy đối chiếu văn bản hiện hành hoặc hỏi cán bộ tư pháp của xã.
Trong thời gian chờ: những việc không nên làm
Không bán, không giết thịt, không cho người khác. Con vật chưa phải của bạn. Bán đi rồi chủ tìm đến thì bạn phải trả lại hoặc bồi thường, và việc cố tình giữ làm của riêng tài sản của người khác có thể bị xử lý hành chính hoặc hình sự tuỳ giá trị và tính chất.
Không đánh dấu lại, không xoá dấu cũ. Cắt lại tai, đốt dấu, nhuộm lông hay đeo vòng mới lên con vật khiến người khác nghĩ bạn đang che giấu nguồn gốc. Giữ nguyên trạng như lúc bắt được.
Không bỏ đói, không để con vật chết vì bỏ mặc. Luật buộc người bắt được nuôi giữ. Nếu cố ý làm chết con vật, bạn phải bồi thường cho chủ.
Không đòi tiền chuộc. Bạn được thanh toán tiền công nuôi giữ và chi phí hợp lý, nhưng không được giữ con vật để ép chủ trả một khoản tự đặt ra. Có bất đồng về tiền thì nhờ thôn, xã hoà giải.
Không lặng lẽ thả con vật đi nơi khác. Thấy phiền rồi dắt con vật ra đầu làng thả là bỏ mặc trách nhiệm; nếu nó gây tai nạn hay phá hoa màu, bạn có thể phải chịu một phần.
Chủ đến nhận trước hạn và khi hết hạn không ai nhận
Nếu trong thời gian chờ có người đến nhận, việc đầu tiên là xác minh đúng chủ. Hỏi những đặc điểm bạn giữ lại, xem ảnh cũ của họ chụp con vật, hỏi trưởng thôn nơi họ ở. Tốt nhất giao nhận tại trụ sở xã hoặc có trưởng thôn chứng kiến, lập giấy giao nhận ngắn ghi ngày, đặc điểm con vật và khoản chi phí đã thanh toán. Chủ phải trả tiền công nuôi giữ và các chi phí khác; nếu con vật đã sinh con trong thời gian bạn nuôi, bạn được hưởng một nửa số con sinh ra hoặc một nửa giá trị số con đó. Chi tiết về cách tính nằm ở bài riêng về việc chủ đến nhận lại vật nuôi.
Nếu đủ sáu tháng kể từ ngày thông báo công khai (hoặc một năm với gia súc thả rông theo tập quán) mà không ai đến nhận, quyền sở hữu đối với con vật và số con sinh ra trong thời gian nuôi giữ thuộc về bạn. Lúc này bạn có thể bán, cho, giết thịt như với tài sản của mình.
Nên quay lại xã xin xác nhận hoặc ít nhất giữ kỹ biên bản ban đầu cùng giấy tờ thể hiện ngày thông báo. Khi đem con vật ra chợ bán, người mua hoặc cò trâu bò có thể hỏi nguồn gốc; có giấy tờ thì giao dịch trơn tru, và bạn tránh bị nghi là bán trâu bò không rõ nguồn gốc.
Ví dụ giả định: ông Hùng ở một xã của tỉnh Nghệ An bắt được con bò cái lạc vào vườn ngày 3/3, báo xã ngày 4/3, xã phát loa thông báo từ ngày 5/3. Mốc sáu tháng tính từ 5/3. Tháng thứ tư con bò đẻ một bê. Đến tháng thứ bảy không ai nhận, cả bò mẹ và bê đều thuộc ông Hùng.
Câu hỏi thường gặp
Bắt được bò lạc mà không báo xã, cứ nuôi đủ sáu tháng thì có thành của mình không?
Không chắc. Mốc sáu tháng tính từ ngày thông báo công khai, mà việc thông báo đối với gia súc gắn với việc người bắt được báo Uỷ ban nhân dân xã. Không báo thì không có ngày bắt đầu tính, chủ tìm đến lúc nào vẫn có quyền đòi lại, và việc im lặng giữ con vật còn có thể bị coi là chiếm giữ tài sản của người khác.
Báo xã rồi nhưng xã không thông báo gì thì sao?
Bạn nên đề nghị cán bộ ghi nhận bằng văn bản ngày mình báo và hỏi lại cụ thể hình thức, ngày thông báo. Nếu xã chậm, gửi đề nghị bằng văn bản và giữ bản sao. Đồng thời tự đăng tin tìm chủ ở thôn, các xã lân cận để chủ thật có cơ hội biết, tránh để sau này bị cho là giấu con vật.
Lợn, dê đi lạc có áp dụng giống trâu bò không?
Có. Lợn, dê, ngựa, cừu đều là gia súc, nên áp dụng cùng trình tự: nuôi giữ, báo Uỷ ban nhân dân xã nơi cư trú, chờ sáu tháng kể từ ngày thông báo công khai. Gà, vịt, ngan là gia cầm, có mốc riêng một tháng và người bắt được tự thông báo.
Trong thời gian nuôi giữ, có được dùng trâu đi lạc để cày ruộng không?
Luật không có quy định cho phép rõ ràng việc khai thác sức kéo của gia súc thất lạc. Cách an toàn là không dùng, hoặc chỉ dùng nhẹ khi đã nói rõ với xã và được chủ đồng ý nếu chủ xuất hiện. Nếu con vật bị thương vì bị bắt làm nặng, bạn có thể phải bồi thường.
Hết sáu tháng thì có cần làm giấy tờ gì để chứng minh con bò là của mình không?
Gia súc không có giấy đăng ký quyền sở hữu như xe máy, nhưng khi bán, người mua thường hỏi nguồn gốc. Biên bản báo xã, giấy tờ thể hiện ngày thông báo công khai và việc không ai nhận là bằng chứng tốt nhất. Hãy cất giữ cẩn thận, có thể xin xã xác nhận thêm nếu cần.
Con bò lạc chết vì bệnh trong lúc mình nuôi giữ thì có phải đền không?
Luật chỉ buộc người bắt được bồi thường khi có lỗi cố ý làm chết con vật. Chết vì bệnh trong khi bạn vẫn chăm sóc bình thường thì khó coi là lỗi cố ý. Nên báo xã và cán bộ thú y khi con vật có dấu hiệu bệnh, chụp ảnh, giữ lại xác nhận để có bằng chứng mình đã chăm sóc đúng mức.