Khi cá, tôm hay các vật nuôi dưới nước khác của một người di chuyển tự nhiên vào ruộng, ao, hồ của người khác, chúng thuộc sở hữu của người có ruộng, ao, hồ đó. Ngoại lệ: nếu vật nuôi có dấu hiệu riêng biệt để biết chắc không phải của mình, người có ao phải thông báo công khai; sau một tháng không ai nhận thì mới thành của mình. Đây là quy định tại Điều 233 Bộ luật Dân sự 2015.
Quy định này nghe có vẻ thiệt cho chủ ao bị tràn, nhưng nó phản ánh một thực tế không thể khác: sau một trận lũ, cá của mười nhà trộn vào nhau trong cả cánh đồng, không ai chứng minh được con cá rô phi nào là của mình. Bài này giải thích quy định, những trường hợp có dấu hiệu riêng biệt, và các tình huống hay gặp như lồng bè bị cuốn, ao vỡ bờ vì nhà bên đào mương.
Vì sao luật cho cá thuộc người có ao
Với gia súc và gia cầm, con vật còn nhận ra được; chủ đi tìm, nhìn thấy là biết. Với cá, tôm thì hầu như không. Một ao cá trắm, cá chép, cá rô phi nuôi thịt ở Hưng Yên hay ở Cà Mau trông giống hệt ao nhà bên. Khi nước tràn bờ, cá đi theo dòng nước, sau đó nằm lẫn với cá vốn có trong ao người khác. Nếu luật buộc trả lại, sẽ không có cách nào biết trả con nào, trả bao nhiêu.
Vì vậy luật chọn một nguyên tắc dễ áp dụng: vật nuôi dưới nước di chuyển tự nhiên vào ao, ruộng, hồ của ai thì thuộc về người đó. Đổi lại, khi chính ao của người ấy bị tràn và cá đi sang nhà khác, họ cũng chịu cùng nguyên tắc. Đây là một cách phân bổ rủi ro thiên tai giữa những người cùng sống trong một vùng.
Chữ quan trọng là "di chuyển tự nhiên": do nước lũ, nước triều, mưa lớn tràn bờ, cá tự vượt qua chỗ thấp. Nếu ai đó cố ý mở cống, đắp mương dẫn cá nhà người khác sang ao mình, đó không còn là di chuyển tự nhiên, mà có thể là hành vi chiếm đoạt tài sản, phải trả lại và bồi thường, thậm chí bị xử lý theo quy định khác.
Ao ở đây hiểu rộng: ao đào, ruộng lúa có nước, hồ, đầm, vuông tôm. Còn cá trôi ra sông, kênh công cộng thì luật không nói thẳng; ai đánh bắt được con cá ở sông là chuyện khai thác thuỷ sản ở vùng nước chung, chịu các quy định về khai thác thuỷ sản hiện hành.
Thế nào là dấu hiệu riêng biệt
Cá cảnh có hoa văn nhận ra được. Cá koi, cá rồng, cá chép cảnh có màu và hoa văn gần như duy nhất từng con. Chủ có ảnh chụp từng con thì đây là dấu hiệu riêng biệt rõ nhất. Cá koi trị giá lớn bị lũ cuốn ra khỏi hồ sân vườn là tình huống đã gặp ở nhiều đô thị khi mưa lớn.
Loài nuôi khác hẳn trong vùng. Một ao chỉ nuôi rô phi bỗng có cá tầm, cá lăng, ba ba, mà cả xóm biết chỉ một nhà nuôi loài đó. Đây có thể được coi là dấu hiệu để biết chắc không phải của mình, dù không có dấu trên từng con.
Đánh dấu nhân tạo. Một số mô hình nuôi thử nghiệm, nuôi giống bố mẹ có gắn thẻ, cắt vây hoặc đánh dấu màu. Gặp những con có dấu như vậy, người có ao phải thông báo.
Kích cỡ và đặc điểm đàn khác thường. Ví dụ ao nhà bạn chỉ có cá giống nhỏ, sau lũ xuất hiện vài chục con trắm đen to hàng chục cân. Đây chưa chắc là dấu hiệu riêng biệt theo nghĩa pháp lý, nhưng thực tế người trong xóm thường biết của ai; trả lại hoặc thoả thuận là cách giữ hoà khí.
Không có dấu hiệu. Cá thịt thông thường, tôm thẻ, tôm sú cùng cỡ với tôm nhà mình thì không có dấu hiệu riêng biệt. Theo luật, chúng thuộc người có ao ngay khi đã vào ao, không cần thông báo.
Khi có vật nuôi mang dấu hiệu riêng biệt trong ao nhà mình
Luật đặt mốc một tháng kể từ ngày thông báo công khai. Trình tự thực tế:
- Chụp ảnh hoặc quay video những con có dấu hiệu riêng, ghi ngày phát hiện và hoàn cảnh: sau trận mưa nào, nước tràn từ hướng nào.
- Hỏi các nhà quanh vùng có nuôi loài đó hoặc vừa bị tràn ao.
- Thông báo công khai: nhờ trưởng thôn đọc loa, nhắn nhóm thôn, đăng lên nhóm cộng đồng của xã. Có thể báo Uỷ ban nhân dân xã để có văn bản ghi nhận.
- Trong thời gian chờ, chăm sóc cá như cá nhà mình, không bán, không đánh bắt riêng những con có dấu hiệu.
- Nếu chủ đến nhận, đối chiếu ảnh và đặc điểm; thoả thuận cách bắt lại (thường chủ tự bắt, có mặt người có ao) và chi phí phát sinh nếu có.
- Sau một tháng không ai nhận, vật nuôi đó thuộc về bạn.
Với cá cảnh giá trị cao, hai bên nên lập giấy giao nhận ngắn, ghi số con và mô tả. Người có ao không nên đòi khoản "chuộc" vượt quá chi phí thực tế mình bỏ ra.
Một số tình huống sau mưa lũ và cách nhìn theo nguyên tắc
Các tình huống dưới đây là ví dụ giả định, để bạn thấy nguyên tắc vận dụng thế nào. Vụ việc thật còn phụ thuộc chứng cứ và hoàn cảnh cụ thể:
| Tình huống | Nghiêng về | Lý do chính |
|---|---|---|
| Lũ tràn, cá rô phi ao A sang ao B | Thuộc người có ao B | Di chuyển tự nhiên, không có dấu hiệu riêng biệt |
| Mưa lớn, cá koi hồ sân vườn trôi sang hồ nhà bên | Phải thông báo, chờ một tháng | Mỗi con có hoa văn nhận ra được |
| Nhà B đào mương nối sang ao A rồi tháo nước | Cá vẫn là của chủ ao A | Không phải di chuyển tự nhiên |
| Lồng bè cá bị lũ cuốn, mắc vào bãi nhà B | Lồng và cá trong lồng vẫn là của chủ bè | Cá không tự di chuyển, nằm trong tài sản có chủ |
| Vuông tôm vỡ bờ, tôm sang vuông bên cạnh | Thuộc người có vuông bên cạnh | Di chuyển tự nhiên, tôm cùng loại, cùng cỡ |
Trường hợp lồng bè bị cuốn trôi gần với tài sản bị trôi dạt hơn là vật nuôi dưới nước tự di chuyển. Người vớt được lồng bè có nghĩa vụ báo và trả lại cho chủ, được thanh toán chi phí hợp lý.
Nhà mình bị tràn ao: những gì còn có thể làm
Nếu chính bạn là người bị mất cá, luật không cho đòi lại cá thịt thông thường đã sang ao người khác. Điều bạn làm được là phòng trước: đắp bờ cao hơn mức nước lũ thường gặp, giăng lưới chắn quanh bờ khi có tin mưa lớn, thu hoạch sớm khi dự báo có bão. Ở các tỉnh hay ngập như Hà Tĩnh, Quảng Trị, Huế hay vùng trũng đồng bằng sông Hồng, nhiều hộ nuôi có thói quen kéo lưới thu một phần trước mùa mưa.
Bạn có thể vây lưới ngay trên đất, ao của mình để giữ cá khi nước đang lên. Nhưng không được tự ý xuống ao người khác kéo cá về khi chủ ao không đồng ý, vì cá đã vào ao người ta thì theo luật không còn là của bạn, trừ những con có dấu hiệu riêng biệt.
Nếu ao bị tràn vì nhà bên đào mương, hạ bờ, lấp cống sai cách khiến nước dồn sang, câu chuyện đổi khác: đó là thiệt hại do hành vi của người khác, có thể yêu cầu bồi thường theo quy định về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng. Hãy chụp ảnh hiện trạng ngay, nhờ trưởng thôn ghi nhận, rồi mới nói đến chuyện đền bù.
Nhà nước có các chính sách hỗ trợ người nuôi thuỷ sản bị thiệt hại do thiên tai, theo từng thời kỳ và từng văn bản. Mức và điều kiện hỗ trợ thay đổi, nên bạn hỏi Uỷ ban nhân dân xã sau mỗi đợt thiên tai để biết mình có thuộc diện được hỗ trợ hay không và cần kê khai gì.
Người có ao nhận thêm cá: nên giữ hoà khí thế nào
Luật cho bạn quyền sở hữu những con cá tự vào ao, nhưng hàng xóm vừa mất cả vụ nuôi thì khó vui khi thấy nhà bên kéo lưới được mẻ lớn. Ở nhiều làng, người ta có lệ chia lại một phần cho nhà bị mất, hoặc để nhà bị mất được mua lại với giá mềm. Không ai bắt buộc, nhưng đó là cách giữ quan hệ lâu dài với người sống cạnh mình cả đời.
Nếu ao nhà bạn nhận thêm cá mà sau đó cá chết hàng loạt vì nước bẩn từ ao khác tràn sang, bạn không thể đòi chủ ao kia bồi thường chỉ vì cá của họ "mang bệnh vào", trừ khi chứng minh được có lỗi của họ, như xả thải, dùng hoá chất sai cách. Thiên tai là rủi ro chung.
Cuối cùng, nhớ rằng ao nuôi trồng thuỷ sản còn chịu các quy định về môi trường, về thú y thuỷ sản. Sau lũ, nếu cá chết, cần thu gom, xử lý đúng hướng dẫn của cán bộ thú y hoặc khuyến nông xã, không đổ ra kênh mương chung.
Ví dụ giả định: sau một đợt mưa lớn ở một xã của tỉnh Hà Tĩnh, ao nhà ông Tư tràn bờ, cá trắm, cá chép nuôi thịt sang ao nhà bà Hoa liền kề. Trong ao bà Hoa còn có năm con cá koi lớn mà cả xóm biết chỉ nhà ông Tư nuôi ở bể sân vườn. Theo nguyên tắc, cá trắm, cá chép thuộc bà Hoa; còn năm con koi có hoa văn riêng, bà Hoa phải báo cho ông Tư, ông Tư đưa ảnh cũ ra đối chiếu rồi tự bắt lại với sự có mặt của bà. Hai nhà vui vẻ vì mỗi bên đều biết rõ phần của mình, và ông Tư biếu lại bà Hoa một ít tiền công chăm cá mấy hôm.
Câu hỏi thường gặp
Lũ làm cá nhà bên tràn sang ao mình, mình có phải trả lại không?
Với cá nuôi thông thường không có dấu hiệu riêng biệt, không phải trả. Luật quy định vật nuôi dưới nước di chuyển tự nhiên vào ao, ruộng, hồ của ai thì thuộc sở hữu của người đó. Trả lại hay chia lại một phần là chuyện tình làng nghĩa xóm, không phải nghĩa vụ pháp lý.
Cá koi trôi sang hồ nhà người khác thì chủ có đòi lại được không?
Có thể. Cá koi có hoa văn riêng từng con, thuộc trường hợp có dấu hiệu riêng biệt. Người có hồ phải thông báo công khai; trong vòng một tháng kể từ ngày thông báo, chủ chứng minh được là của mình thì nhận lại. Ảnh chụp từng con trước đó là chứng cứ quan trọng.
Mình tự ý xuống ao nhà bên bắt lại cá nhà mình có được không?
Không nên. Cá thường đã thuộc về người có ao theo luật; dù là cá có dấu hiệu riêng, bạn cũng cần chủ ao đồng ý và có mặt khi bắt. Tự xuống ao người khác dễ thành tranh chấp, thậm chí bị coi là xâm phạm tài sản.
Vuông tôm nhà bên vỡ bờ vì họ đắp bờ yếu, tôm nhà bên sang vuông mình có bị kiện không?
Tôm tự di chuyển sang vuông bạn do bờ vỡ thì thuộc về bạn theo nguyên tắc vật nuôi dưới nước. Chủ vuông kia không có căn cứ đòi lại tôm thông thường. Họ chỉ có thể đòi bồi thường nếu chứng minh bạn có lỗi gây ra việc vỡ bờ.
Lồng cá bị lũ cuốn đến bãi nhà mình thì xử lý thế nào?
Lồng bè và cá bên trong vẫn là tài sản của chủ bè, không phải vật nuôi tự di chuyển vào ao bạn. Bạn nên neo giữ an toàn, báo cho trưởng thôn hoặc Uỷ ban nhân dân xã để tìm chủ, và được thanh toán chi phí hợp lý khi trả lại.