Bộ luật Dân sự 2015 có quy định riêng cho gia súc, gia cầm và vật nuôi dưới nước bị thất lạc, nhưng không gọi tên chó mèo. Vì vậy chưa có một mốc thời gian được mọi người thống nhất để nói "nuôi chó lạc đủ bao lâu thì thành của mình". Cách chắc nhất là làm theo trình tự chặt hơn: báo Uỷ ban nhân dân xã hoặc công an xã nơi gần nhất để thông báo công khai tìm chủ, lưu bằng chứng, và chờ theo mốc dài hơn trong các cách vận dụng có thể có.
Chó mèo là tài sản của chủ theo pháp luật dân sự, dù với nhiều gia đình chúng là thành viên trong nhà. Khi một con chó lạc vào nhà bạn, bạn nuôi vài tháng, có tình cảm, rồi một ngày chủ cũ tìm đến, câu chuyện pháp lý quyết định ai được giữ con vật. Bài này giúp bạn biết đứng ở đâu ngay từ ngày đầu.
Vì sao chó mèo nằm ở vùng xám của luật
Ba quy định về vật nuôi thất lạc trong Bộ luật Dân sự được viết với tư duy chăn nuôi nông nghiệp: trâu bò, lợn gà, cá tôm. Chó mèo cảnh, nhất là ở đô thị, ngày nay là thú cưng có giá trị tình cảm, có khi cả giá trị tiền bạc lớn, nhưng luật chưa có điều khoản riêng. Khi luật không gọi tên, người áp dụng phải chọn quy định gần nhất để vận dụng, và mỗi người có thể chọn khác nhau.
Có ý kiến cho rằng chó, mèo là động vật có vú bốn chân được con người thuần hoá, nên có thể xếp vào nhóm gia súc theo nghĩa rộng. Nếu hiểu như vậy, mốc là sáu tháng kể từ ngày Uỷ ban nhân dân xã thông báo công khai. Ý kiến khác cho rằng chó mèo cảnh không phải gia súc theo nghĩa chăn nuôi, nên vận dụng quy định về tài sản bị đánh rơi, bỏ quên hoặc tài sản không xác định được chủ; khi đó mốc thường dài hơn và cách chia quyền lợi phụ thuộc giá trị tài sản.
Bài này không chọn thay bạn một cách hiểu. Điểm quan trọng là cả hai cách đều có chung phần lõi: người giữ con vật phải báo cơ quan ở cơ sở để thông báo công khai, phải chờ một thời gian, và trong thời gian đó con vật chưa phải của mình. Làm đủ phần lõi này, bạn ở thế an toàn dù sau này người giải quyết vận dụng quy định nào.
Trình tự nên làm khi chó mèo lạ ở lại nhà mình
Các bước dưới đây không phải thủ tục có mẫu sẵn, mà là cách làm đủ để chứng minh bạn đã hành xử đúng:
- Kiểm tra vòng cổ, thẻ tên, dấu hiệu nhận dạng. Nếu có thông tin liên lạc của chủ, liên lạc ngay; khi đã biết chủ, nghĩa vụ của bạn là trả lại.
- Chụp ảnh con vật từ nhiều phía, ghi ngày giờ và nơi phát hiện, tình trạng sức khoẻ ban đầu.
- Hỏi quanh khu phố, nhờ tổ trưởng dân phố, trưởng thôn báo giúp.
- Đến Uỷ ban nhân dân xã, phường hoặc công an xã, phường nơi gần nhất báo việc đang giữ một con chó, mèo lạc. Đề nghị ghi nhận bằng văn bản và thông báo công khai.
- Đăng tin tìm chủ trên các nhóm cộng đồng của phường, xã; giữ lại vài đặc điểm riêng để hỏi người đến nhận.
- Lưu toàn bộ bằng chứng: biên bản, ảnh tin đăng, tin nhắn đã gửi, hoá đơn thú y, thức ăn.
- Chờ đủ thời gian theo mốc dài hơn trong các cách vận dụng. Nếu muốn chắc, hỏi cán bộ tư pháp xã về cách họ sẽ xử lý khi có tranh chấp.
Với chó mèo giống quý, giá trị lớn, việc báo cơ quan ở cơ sở càng quan trọng. Người chủ mất một con chó giống đắt tiền thường đi tìm rất kỹ và có thể trình báo mất trộm; nếu bạn giữ con vật mà im lặng, rất dễ bị nghi ngờ.
Trong thời gian chờ: được và không được
Được chăm sóc, đưa đi thú y. Cho ăn, tắm, tẩy giun, khám bệnh, tiêm phòng dại khi cần là việc nên làm, vừa vì con vật vừa vì an toàn của gia đình. Giữ hoá đơn để sau này nếu chủ nhận lại, bạn có căn cứ đề nghị thanh toán chi phí hợp lý.
Không bán, không cho người khác. Con vật chưa phải của bạn. Bán hoặc cho đi rồi chủ tìm đến, bạn phải chịu trách nhiệm trả lại hoặc bồi thường; người nhận con vật từ bạn cũng có thể bị đòi lại.
Thận trọng với triệt sản và các can thiệp không hoàn lại. Triệt sản, cắt tai, cắt đuôi thay đổi vĩnh viễn tài sản của người khác. Trừ khi bác sĩ thú y chỉ định vì lý do sức khoẻ, nên chờ hết thời gian.
Không tháo bỏ vòng cổ, thẻ tên. Đó là dấu hiệu nhận dạng của chủ. Tháo đi khiến bạn bị nghi che giấu nguồn gốc.
Chịu trách nhiệm khi con vật gây hại. Trong thời gian bạn đang giữ, nếu chó cắn người, làm hỏng đồ nhà bên, người bị hại thường đòi người đang chiếm hữu con vật. Dắt chó bằng dây, đeo rọ mõm khi ra nơi công cộng theo quy định nơi bạn sống.
Chủ cũ tìm đến sau mấy tháng: ai được giữ
Đây là tình huống khó nhất về tình cảm. Nếu chủ cũ đến khi chưa hết thời gian chờ, họ vẫn là chủ sở hữu và có quyền nhận lại con vật, sau khi chứng minh được là của mình bằng ảnh cũ, giấy tiêm phòng, hoá đơn mua, đặc điểm riêng. Bạn có quyền đề nghị họ thanh toán chi phí chăm sóc hợp lý. Việc bạn đã có tình cảm với con vật không làm thay đổi quyền sở hữu.
Nếu bạn đã làm đủ trình tự thông báo, chờ đủ thời gian theo cách vận dụng an toàn, mà chủ cũ mới xuất hiện sau đó, bạn có căn cứ để nói con vật đã thuộc về mình. Nhưng nếu bạn không hề thông báo cho ai, cứ giữ con vật trong nhà, thì dù ba năm sau chủ cũ mới tìm đến, họ vẫn có thể yêu cầu đòi lại, vì yêu cầu đòi lại tài sản của chủ sở hữu không bị giới hạn bởi thời hiệu khởi kiện.
Một khả năng khác: con vật thực ra bị chủ bỏ rơi, không phải đi lạc. Luật coi vật mà chủ đã từ bỏ quyền sở hữu là vật vô chủ, và người đang quản lý một động sản vô chủ có quyền sở hữu nó. Nhưng chứng minh chủ đã bỏ rơi rất khó; chủ cũ thường nói con vật chỉ đi lạc. Đừng dựa vào giả định "chắc bị bỏ" để bỏ qua bước thông báo.
Khi hai bên không thống nhất, hãy nhờ tổ hoà giải ở cơ sở hoặc Uỷ ban nhân dân xã. Nhiều vụ được giải quyết bằng thoả thuận: chủ cũ nhận lại và trả chi phí, hoặc chủ cũ đồng ý để người đang nuôi tiếp tục nuôi vì con vật đã quen nhà mới.
So sánh hai cách vận dụng hay được nhắc đến
Bảng dưới chỉ để bạn thấy khác biệt chính. Đây là cách vận dụng, không phải quy định riêng cho chó mèo; vụ việc cụ thể cần đối chiếu văn bản hiện hành và ý kiến của cơ quan giải quyết:
| Nội dung | Vận dụng như gia súc thất lạc | Vận dụng như tài sản không rõ chủ, đánh rơi |
|---|---|---|
| Người giữ phải làm gì | Nuôi giữ, báo Uỷ ban nhân dân xã nơi cư trú | Thông báo hoặc giao nộp cho Uỷ ban nhân dân xã hoặc công an xã nơi gần nhất |
| Mốc chờ | Sáu tháng từ ngày thông báo công khai | Dài hơn, thường là một năm từ ngày thông báo công khai |
| Hết hạn không ai nhận | Thuộc người bắt được | Tuỳ giá trị tài sản, có trường hợp chỉ được hưởng một phần |
| Chi phí nuôi giữ | Chủ nhận lại phải thanh toán | Chủ nhận lại thanh toán chi phí bảo quản hợp lý |
Vì chưa thống nhất, cách an toàn nhất là làm đủ thông báo và chờ theo mốc dài hơn. Chó mèo bình thường giá trị không lớn thì khác biệt về chia phần ít ý nghĩa; chó mèo giống quý thì nên hỏi ý kiến cán bộ tư pháp xã hoặc người làm nghề luật trước khi coi là của mình.
Mất chó mèo: chủ nên làm gì để còn đòi lại được
Người mất chó mèo nên lưu ảnh rõ của con vật, giấy tiêm phòng, sổ khám thú y, hoá đơn mua nếu có. Khi con vật biến mất, báo ngay tổ trưởng dân phố, đăng tin ở các nhóm cộng đồng của phường, xã và các nơi lân cận, hỏi các phòng khám thú y gần nhà vì người nhặt được hay đưa con vật đến đó.
Báo Uỷ ban nhân dân hoặc công an xã nơi mình ở, hỏi xem có ai đã báo việc đang giữ một con chó, mèo giống mô tả không. Nếu nghi bị trộm, nói rõ để công an xem xét theo hướng mất trộm. Nếu treo thưởng, đó là một lời hứa thưởng công khai và phải giữ đúng lời; chuyện này thuộc phần hứa thưởng, không bàn sâu ở đây.
Khi tìm thấy con vật ở nhà người khác, đừng xông vào bắt lại. Hãy nói chuyện, đưa ra bằng chứng sở hữu, đề nghị trả chi phí chăm sóc hợp lý. Người đang giữ có thể đã làm đúng thủ tục và đang chờ chủ đến nhận; thái độ tôn trọng giúp bạn nhận lại con vật nhanh hơn mọi lời đe doạ.
Ví dụ giả định: chị Hà ở một phường của Hải Phòng mất con chó cỏ màu vàng. Ba tháng sau, chị thấy con chó ở nhà anh Sơn cách hai phố. Anh Sơn đã báo phường từ tuần đầu, có ghi nhận. Chị Hà mang ảnh cũ và giấy tiêm phòng đến, hai bên đối chiếu, chị trả tiền thức ăn và tiền khám mà anh Sơn đã chi, nhận chó về và cảm ơn anh.
Câu hỏi thường gặp
Nhặt được chó lạc, nuôi một năm mà không báo ai thì có thành của mình không?
Không chắc. Mọi cách vận dụng đều đòi hỏi thông báo công khai qua cơ quan ở cơ sở hoặc ít nhất là thông báo rộng rãi để chủ biết. Không thông báo thì không có mốc bắt đầu tính, và chủ cũ tìm đến lúc nào vẫn có thể đòi lại.
Chó lạc không đeo vòng cổ, không có chủ đi tìm, có coi là chó bị bỏ rơi không?
Chưa đủ để kết luận. Chó bị bỏ rơi là trường hợp chủ từ bỏ quyền sở hữu, phải có căn cứ. Không đeo vòng cổ hay chưa ai đi tìm chỉ là dấu hiệu. Cứ thông báo và chờ như với chó đi lạc để an toàn.
Đang nuôi chó lạc, chó cắn người hàng xóm thì ai đền?
Theo nguyên tắc về bồi thường thiệt hại do vật nuôi gây ra, người đang chiếm hữu con vật trong thời gian đó thường phải bồi thường. Bạn đang giữ con chó thì người bị hại thường đòi bạn. Giữ chó cẩn thận, dắt dây khi ra ngoài, tiêm phòng dại sớm.
Chủ cũ đòi lại chó nhưng không chịu trả tiền chăm sóc thì làm sao?
Bạn có quyền đề nghị thanh toán chi phí chăm sóc hợp lý như thức ăn, thú y. Nếu chủ cũ không đồng ý, nhờ tổ hoà giải hoặc Uỷ ban nhân dân xã. Không nên giữ con vật làm áp lực đòi tiền quá mức, vì có thể bị coi là giữ trái phép tài sản của người khác.
Mèo lạc sinh con trong nhà mình, mèo con thuộc ai?
Luật không có quy định riêng cho mèo. Nếu vận dụng như gia súc, người nuôi giữ được hưởng một nửa số con sinh ra khi chủ nhận lại. Thực tế hai bên thường tự thoả thuận; ghi lại ngày mèo sinh và số con để có căn cứ khi nói chuyện.
Có nên giao chó lạc cho trạm cứu hộ thay vì tự nuôi không?
Nếu bạn không đủ điều kiện chăm sóc, giao cho trạm cứu hộ là lựa chọn hợp lý. Nên báo xã về việc mình đã nhặt được và giao cho đâu, giữ giấy tờ giao nhận, để chủ cũ có đường tìm lại con vật.