Hoa lợi là sản vật tự nhiên mà tài sản mang lại; lợi tức là khoản lợi thu được từ việc khai thác tài sản (Điều 109 Bộ luật Dân sự 2015). Lúa trên ruộng, trái trên cây, bê con do bò mẹ đẻ là hoa lợi; tiền cho thuê nhà, tiền cho thuê máy là lợi tức.
Khi tài sản nằm trong tay người không phải chủ, câu hỏi hay phát sinh là phần sinh ra trong thời gian đó thuộc ai. Câu trả lời ngắn: người chiếm hữu có căn cứ thì hưởng theo căn cứ; người chiếm hữu không có căn cứ mà không ngay tình phải hoàn trả từ lúc bắt đầu chiếm hữu; người ngay tình chỉ phải hoàn trả từ lúc biết hoặc phải biết mình không có căn cứ. Bài này đi qua từng trường hợp với ví dụ và cách tính.
Phân biệt hoa lợi, lợi tức với chính tài sản
Hoa lợi. Là thứ tài sản tự sinh ra mà không làm mất tài sản gốc: lúa trên ruộng, cá con trong ao, trứng của gà, sữa của bò, quả trên cây. Thu hoa lợi không làm mảnh ruộng hay con bò mất đi.
Lợi tức. Là khoản lợi có được nhờ đem tài sản đi khai thác: tiền thuê nhà, tiền thuê xe, tiền lãi khi cho vay. Lợi tức không tự sinh mà cần có hoạt động khai thác của con người.
Không phải hoa lợi. Những gì làm hao hụt chính tài sản gốc thì không phải hoa lợi theo nghĩa thông thường: chặt cây lâu năm lấy gỗ, khai thác cát trên đất, bán bớt đàn bò. Đó là định đoạt, giảm giá trị tài sản, và người không có quyền làm việc đó có thể phải bồi thường.
Phần công sức của người giữ. Hoa lợi có khi là kết quả của cả tài sản lẫn công sức: lúa có được nhờ ruộng và nhờ người cày cấy, bón phân. Khi tính hoàn trả, công sức và chi phí của người chiếm hữu ngay tình là yếu tố được xem xét, phần này nói ở mục dưới và trong bài về chi phí bảo quản.
Ai được hưởng hoa lợi, lợi tức theo từng vị trí chiếm hữu
Bảng dưới tóm tắt nguyên tắc chung. Thoả thuận giữa các bên, nếu có và không trái pháp luật, được ưu tiên áp dụng.
| Vị trí của người giữ | Hoa lợi, lợi tức trong thời gian giữ | Ví dụ giả định |
|---|---|---|
| Chủ sở hữu | Của chủ sở hữu | Chủ vườn thu hoạch cà phê |
| Chiếm hữu có căn cứ theo hợp đồng (thuê, mượn) | Theo hợp đồng; thuê ruộng thì người thuê hưởng hoa lợi, trả tiền thuê | Người thuê ao nuôi cá thu hoạch cá |
| Người được uỷ quyền quản lý | Theo phạm vi uỷ quyền; thường phải giao lại cho chủ | Em trai cho thuê nhà hộ anh, gửi tiền thuê cho anh |
| Không có căn cứ, ngay tình | Không phải hoàn trả phần thu được trong thời gian ngay tình; phải trả từ lúc biết hoặc phải biết | Người mua lại ruộng của người không có quyền bán, chưa biết sự thật |
| Không có căn cứ, không ngay tình | Phải hoàn trả từ thời điểm bắt đầu chiếm hữu | Người mượn nhà rồi tự ý cho thuê, giữ tiền thuê |
Hai hàng cuối là chỗ các quy định về nghĩa vụ hoàn trả do chiếm hữu, sử dụng tài sản, được lợi về tài sản không có căn cứ pháp luật trong Bộ luật Dân sự 2015 áp dụng. Mốc chuyển từ ngay tình sang "biết hoặc phải biết" quyết định số tiền phải trả.
Mốc "biết hoặc phải biết": nơi tiền bạc chia đôi
Với người chiếm hữu ngay tình, toàn bộ câu chuyện xoay quanh một ngày: ngày người đó biết hoặc phải biết việc chiếm hữu là không có căn cứ. Trước ngày đó, phần hoa lợi, lợi tức thu được nói chung không phải trả. Sau ngày đó, phải trả.
Mốc này thường được xác định bằng một sự kiện cụ thể: chủ thật gửi văn bản kèm giấy tờ, cơ quan có thẩm quyền thông báo, người giữ nhận được đơn khởi kiện, hoặc có sự việc khiến một người bình thường phải nhận ra. Vì vậy, cả hai bên đều nên lưu lại bằng chứng về thời điểm này: bên đòi lưu bằng chứng đã gửi, bên giữ lưu bằng chứng đã nhận vào lúc nào.
Ví dụ giả định. Anh Phúc ở Gia Lai mua một mảnh rẫy có sẵn cây hồ tiêu từ người anh tin là chủ, thu hoạch được ba vụ. Đầu vụ thứ tư, người chủ thật mang giấy tờ đến, chứng minh người bán chỉ là người trông coi hộ. Nếu anh Phúc được xác định là ngay tình, ba vụ đầu thường không phải trả; từ vụ thứ tư, nếu tiếp tục thu hoạch thì phần hoa lợi phải trả hoặc đối trừ với chi phí chăm sóc. Bên cạnh đó còn câu chuyện giao dịch mua bán với người bán sai, và các quy định riêng về đất đai.
Cách tính khoản hoa lợi, lợi tức phải hoàn trả
Không có công thức chung trong luật cho mọi loại tài sản. Khi tự thoả thuận, hai bên có thể làm theo các bước dưới đây để có con số hợp lý; khi ra toà, toà án sẽ đánh giá theo chứng cứ:
- Xác định khoảng thời gian phải hoàn trả: từ lúc bắt đầu chiếm hữu (không ngay tình) hoặc từ lúc biết, phải biết (ngay tình) đến lúc giao trả.
- Liệt kê hoa lợi, lợi tức thực tế đã thu trong khoảng đó: số vụ thu hoạch, sản lượng, số tháng cho thuê, số tiền thuê từng tháng.
- Quy ra tiền theo giá ở thời điểm phù hợp, lưu lại căn cứ giá như hoá đơn bán nông sản, hợp đồng cho thuê.
- Liệt kê chi phí trực tiếp đã bỏ ra để tạo ra hoa lợi: giống, phân, công thuê, sửa chữa để cho thuê được.
- Xem xét chi phí cần thiết bảo quản, làm tăng giá trị tài sản mà người ngay tình có thể được thanh toán.
- Đối trừ các khoản để ra số chênh lệch, lập biên bản có chữ ký hai bên.
Với tài sản để không, không ai khai thác, thì không có hoa lợi thực tế để trả. Khi đó tranh cãi chuyển sang chuyện thiệt hại do chủ không được khai thác, thuộc phần bồi thường và chủ yếu đặt ra với người không ngay tình.
Hoa lợi chưa thu hoạch lúc phải giao trả tài sản
Một tình huống rất hay gặp ở nông thôn: đến lúc phải trả ruộng, trả vườn thì cây đang ra trái, lúa đang làm đòng. Phần hoa lợi chưa tách khỏi tài sản gốc thì về nguyên tắc vẫn là một phần của tài sản; Bộ luật Dân sự để chủ sở hữu, người sử dụng tài sản có quyền đối với hoa lợi kể từ thời điểm thu được. Nghĩa là người giữ chưa thu thì chưa có quyền với phần đó theo nghĩa thông thường.
Điều đó không có nghĩa người giữ ngay tình mất trắng công sức. Giống, phân bón, công chăm sóc cho vụ đang dở là những chi phí họ có thể đề nghị được thanh toán hoặc thoả thuận để được thu nốt vụ. Trên thực tế, thoả thuận "cho thu nốt vụ này rồi giao đất" thường là cách ít tổn thất nhất cho cả hai bên: chủ không phải bỏ tiền thanh toán chi phí, người giữ không mất công sức, cây trồng không bị bỏ dở.
Với người không ngay tình, vị trí yếu hơn nhiều: họ không có quyền được thanh toán chi phí như người ngay tình, và phần hoa lợi đã thu trước đó còn phải hoàn trả. Nếu bạn ở vị trí này, chủ động đề nghị thoả thuận trước mùa thu hoạch thường có lợi hơn chờ tới khi bị kiện.
Dù ở vị trí nào, hãy ghi lại hiện trạng cây trồng vào ngày bàn giao: ảnh chụp có ngày tháng, biên bản có người làm chứng. Đây là căn cứ để tính toán sau này nếu hai bên không thống nhất được.
Những trường hợp dễ nhầm trong gia đình
Trong gia đình, chuyện hoa lợi hay nảy sinh ở nhà đất chưa chia, ruộng vườn của bố mẹ để con cái canh tác, nhà cho thuê do một người quản lý. Câu hỏi "tiền thuê nhà thừa kế chưa chia thuộc ai" là câu hỏi của chế định thừa kế và sở hữu chung, đã có trang chuyên về thừa kế trong cụm giải đáp. Ở đây chỉ nhấn một điểm: người đang quản lý có căn cứ, nên câu chuyện không phải là "hoàn trả do chiếm hữu không có căn cứ" mà là "chia lợi ích từ tài sản chung".
Trường hợp con cái canh tác ruộng của bố mẹ nhiều năm, không ai đòi tiền, thường được hiểu là bố mẹ cho mượn hoặc cho hưởng hoa lợi. Khi quan hệ thay đổi, ví dụ bố mẹ muốn lấy lại ruộng chia cho con khác, người đang canh tác không thể đòi giữ ruộng vì đã làm lâu năm, nhưng có thể thoả thuận thu nốt vụ đang trồng.
Những vụ có nhiều người liên quan, tài sản lớn, hoặc đã kéo dài nhiều năm thường cần tính toán kỹ. Khi đó, mang bảng thu chi đã lập sẵn tới gặp luật sư hoặc người hoà giải để được xem cách đối trừ phù hợp.
Hoa lợi và chuyện tự ý thu hoạch trên tài sản đang tranh chấp
Khi tài sản đang tranh chấp, việc bên nào được thu hoạch vụ tiếp theo là câu hỏi rất thực tế, vì cây trái không chờ toà xử. Nguyên tắc an toàn: người đang chiếm hữu tiếp tục chăm sóc, thu hoạch theo cách bình thường, ghi chép đầy đủ sản lượng, giá bán, và giữ phần tiền đó riêng để sẵn sàng hoàn trả hoặc đối trừ nếu thua.
Bên kia không nên tự đến thu hoạch, vì điều đó dễ dẫn tới xô xát và có thể bị coi là xâm phạm việc chiếm hữu. Nếu lo ngại tài sản bị tẩu tán hoặc khai thác kiệt quệ, có thể đề nghị toà án áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời khi đã khởi kiện, theo quy định tố tụng dân sự.
Thoả thuận tạm giữa hai bên về việc thu hoạch, giữ tiền trong thời gian tranh chấp, lập thành văn bản có người làm chứng, thường là cách giảm căng thẳng hiệu quả nhất.
Câu hỏi thường gặp
Bê con do con bò mượn đẻ ra thuộc về ai?
Bộ luật Dân sự để chủ sở hữu và người sử dụng tài sản hưởng hoa lợi theo thoả thuận hoặc theo quy định. Với bò cho mượn để cày kéo, bê con thường được hiểu là của chủ bò mẹ, vì mượn để dùng sức kéo chứ không phải để lấy sinh sản. Cách an toàn là thoả thuận rõ ngay khi giao bò, ví dụ chia bê con để bù công chăm sóc.
Người mượn nhà tự cho thuê lại thì tiền thuê thuộc ai?
Người mượn không có quyền cho thuê nếu chủ không đồng ý. Tiền cho thuê là lợi tức thu được không có căn cứ và người mượn biết rõ mình không có quyền, nên phải hoàn trả cho chủ nhà từ khi bắt đầu thu, kèm trách nhiệm theo hợp đồng mượn.
Người ngay tình có phải trả hoa lợi đã tiêu hết không?
Phần hoa lợi thu được trong thời gian ngay tình nói chung không phải hoàn trả, dù đã tiêu hay chưa. Phần thu được sau khi biết hoặc phải biết mình không có căn cứ thì phải trả, kể cả khi đã tiêu hết; khi đó trả bằng tiền tương ứng.
Tiền lãi gửi tiết kiệm từ tiền chuyển nhầm có phải trả không?
Lãi tiền gửi là lợi tức. Người nhận nhầm tiền mà biết rõ là nhầm thì phải trả cả tiền gốc và có thể cả lợi tức phát sinh. Chuyện chuyển khoản nhầm được nói kỹ ở chuyên mục lấn chiếm, chiếm giữ của trang; ở đây chỉ nhắc nó chung nguyên tắc.
Thu hoạch xong mới biết đất không phải của mình thì sao?
Nếu bạn ngay tình trong suốt thời gian canh tác và thu hoạch, phần hoa lợi đó nói chung không phải trả. Từ khi biết, nên ngừng trồng vụ mới hoặc thoả thuận với chủ về vụ đang dở. Chi phí cần thiết làm tăng giá trị đất có thể được đề nghị thanh toán.
Hoa lợi có tính vào thời hiệu xác lập quyền sở hữu không?
Không. Thời hiệu xác lập quyền sở hữu nói về chính tài sản được chiếm hữu, không phải về hoa lợi. Tuy nhiên, người chiếm hữu ngay tình, liên tục, công khai được hưởng hoa lợi, lợi tức theo quy định, và khi đã xác lập quyền sở hữu thì hoa lợi sau đó đương nhiên là của họ.