Với động sản, người chiếm hữu không có căn cứ pháp luật nhưng ngay tình, liên tục, công khai trong 10 năm thì trở thành chủ sở hữu, theo quy định về xác lập quyền sở hữu theo thời hiệu của Bộ luật Dân sự 2015. Động sản là những tài sản không phải bất động sản: đồ gỗ, máy móc, vật nuôi, vàng bạc, xe cộ, đồ cổ. Mốc 10 năm ngắn hơn nhiều so với 30 năm của bất động sản, nên đây là nơi chế định thời hiệu thực sự hay được viện dẫn.
Nhưng 10 năm không phải lúc nào cũng dễ tính. Có hai loại động sản với cách đối xử khác nhau: loại không phải đăng ký quyền sở hữu như bàn ghế, máy xay, đồ trang trí; và loại phải đăng ký như ô tô, xe máy, tàu thuyền. Với loại thứ hai, tên trên giấy đăng ký là một dấu hiệu rất mạnh, khiến việc chứng minh ngay tình khó hơn hẳn. Bài này đi qua từng nhóm và những tình huống đời thường.
Động sản phải đăng ký và không phải đăng ký
Cách phân biệt này ảnh hưởng trực tiếp đến việc chứng minh ngay tình và đến quyền đòi lại của chủ cũ.
| Tiêu chí | Động sản không phải đăng ký | Động sản phải đăng ký |
|---|---|---|
| Ví dụ | Bàn ghế, tủ gỗ, máy xay xát nhỏ, nông cụ, đồ trang trí, vàng trang sức | Ô tô, xe máy, xe máy điện, tàu cá, phương tiện thuỷ nội địa thuộc diện đăng ký |
| Dấu hiệu ai là chủ | Người đang giữ, dùng | Tên trên giấy đăng ký |
| Chứng minh ngay tình | Dễ hơn: người nhận có thể tin người đưa là chủ | Khó hơn: người nhận có thể kiểm tra giấy đăng ký |
| Sau 10 năm | Có thể được công nhận nếu đủ điều kiện | Có thể được công nhận, nhưng muốn sang tên vẫn cần căn cứ được cơ quan đăng ký chấp nhận |
| Rủi ro thường gặp | Tranh chấp về nguồn gốc khi chủ cũ quay lại | Không làm được thủ tục đăng ký, mua bán lại |
Với động sản phải đăng ký, việc quan trọng là giấy tờ. Có được công nhận về mặt dân sự mà không sang tên được thì tài sản vẫn khó lưu thông, khó bán lại, thậm chí khó lưu hành.
Những tình huống thường gặp với động sản
Bộ bàn ghế gỗ mua lại của người quen. Ví dụ giả định: bạn mua bộ bàn ghế gỗ của một người hàng xóm sắp chuyển nhà, trả giá thị trường, dùng ở phòng khách hơn mười năm. Sau này lộ ra bộ bàn ghế là của người em trai họ gửi ở đó. Bạn có căn cứ để tin người bán là chủ, giữ công khai, liên tục. Đây là kiểu tình huống thời hiệu có thể giúp bạn, nhưng còn phụ thuộc vào quy định về đòi lại động sản từ người chiếm hữu ngay tình.
Máy cày, máy tuốt lúa trong khối tài sản của cha. Cha mất, con trai tiếp tục dùng chiếc máy cày cha để lại, ai trong làng cũng biết. Mười hai năm sau, một người đến nói máy là của ông bác góp tiền mua chung với cha. Ở đây câu hỏi đầu tiên là sở hữu chung và thừa kế, không phải thời hiệu. Thời hiệu chỉ là lập luận phụ.
Đồ cổ, đồ gốm lưu lạc qua nhiều đời. Đồ cổ thường qua tay nhiều người, giấy tờ ít. Người giữ có thể ngay tình. Nhưng nếu hiện vật thuộc diện di vật, cổ vật mà pháp luật về di sản văn hoá có quy định riêng về đăng ký, giao nộp, thì phải theo luật chuyên ngành đó.
Xe máy mua không sang tên, dùng hơn 10 năm. Đây là tình huống rất phổ biến. Phần lớn trường hợp người bán đúng là chủ, chỉ hai bên không làm thủ tục; khi đó vấn đề là đăng ký sang tên theo quy định hiện hành, không cần đến thời hiệu. Thời hiệu chỉ đặt ra khi người bán hoá ra không có quyền bán.
Mua phải đồ không rõ nguồn gốc: khác với thời hiệu ở đâu
Nhiều người gộp chung chuyện "mua phải đồ gian" với chuyện "giữ đủ mười năm". Thật ra đây là hai câu hỏi khác nhau. Câu hỏi thứ nhất là chủ thật có được đòi lại tài sản từ người mua ngay tình hay không, và người mua được đòi tiền ai. Câu hỏi thứ hai là sau một thời gian dài, người giữ có trở thành chủ hay không.
Ở câu hỏi thứ nhất, Bộ luật Dân sự có các quy định riêng phân biệt động sản không phải đăng ký với động sản phải đăng ký và bất động sản, cũng như phân biệt tài sản bị lấy cắp, bị mất, hay chiếm hữu ngoài ý chí của chủ với các trường hợp khác. Chủ đề này được bàn kỹ trong các bài về người mua ngay tình.
Ở câu hỏi thứ hai, nếu chủ thật không đòi trong suốt mười năm và người giữ đáp ứng đủ ba điều kiện, người giữ trở thành chủ. Khi đó câu hỏi thứ nhất không còn đặt ra nữa. Nói cách khác, thời hiệu là "lớp cuối cùng": chỉ khi chủ cũ im lặng đủ lâu, người giữ mới có thể dựa vào nó.
Người mua đồ với giá rẻ bất thường, không giấy tờ, từ người lạ thì không nên nghĩ đến thời hiệu. Chính hoàn cảnh mua đã làm yếu đi lập luận ngay tình, và nếu tài sản do phạm tội mà có thì còn có thể bị thu giữ bất cứ lúc nào.
Muốn sang tên xe đã giữ hơn 10 năm mà không liên lạc được chủ cũ
Tình huống hay hỏi: chiếc xe máy mua qua nhiều tay, giấy đăng ký vẫn đứng tên một người không tìm được. Thứ tự nên làm:
- Kiểm tra xe có thuộc diện bị truy tìm, thế chấp hay không bằng cách hỏi cơ quan đăng ký xe nơi đang quản lý hồ sơ.
- Tập hợp giấy tờ mua bán qua các đời chủ, kể cả giấy viết tay, và bằng chứng thời gian sử dụng.
- Hỏi cơ quan đăng ký xe về thủ tục giải quyết đăng ký cho xe đã qua nhiều người mà không có chứng từ chuyển quyền đầy đủ theo quy định hiện hành; quy định này thay đổi theo từng thời kỳ nên phải hỏi trực tiếp.
- Nếu cơ quan đăng ký không giải quyết được, cân nhắc yêu cầu toà án công nhận quyền sở hữu, với hồ sơ chứng minh nguồn gốc và thời gian chiếm hữu.
- Không tự đi làm lại giấy tờ, không nhờ người "làm hộ giấy" — đây là con đường dẫn tới giấy tờ giả và rắc rối lớn hơn.
Ra toà thì ai phải chứng minh điều gì
Bộ luật Dân sự 2015 có quy định suy đoán người chiếm hữu là ngay tình: người nào cho rằng người đang chiếm hữu không ngay tình thì phải chứng minh. Nghĩa là khi chủ cũ đòi lại một động sản mà người giữ nói mình đã giữ ngay tình hơn mười năm, gánh nặng chứng minh "người giữ đã biết hoặc phải biết mình không có quyền" thuộc về phía chủ cũ.
Dù vậy, người giữ cũng không thể ngồi yên. Muốn được công nhận theo thời hiệu, người giữ phải chứng minh được thời điểm bắt đầu chiếm hữu và việc chiếm hữu kéo dài liên tục, công khai đủ mười năm. Con số mười năm không thể chỉ dựa vào lời kể của người trong nhà. Các chứng cứ hay dùng gồm giấy mua bán, ảnh chụp có ngày, lời xác nhận của hàng xóm, người cùng làm ăn, sổ sách ghi chép, hoá đơn sửa chữa tài sản qua các năm.
Chủ cũ thì thường dựa vào giấy tờ gốc như hoá đơn mua ban đầu, giấy đăng ký, ảnh cũ có tài sản, và bằng chứng về việc tài sản đã rời khỏi tay mình như thế nào. Nếu chủ cũ chứng minh được tài sản bị lấy cắp và người giữ mua lại trong hoàn cảnh bất thường, lập luận ngay tình của người giữ sẽ lung lay mạnh. Toà án cân nhắc toàn bộ chứng cứ của hai bên, không có loại giấy nào tự quyết định kết quả.
Vật nuôi, cây trồng và hoa lợi: chỗ đan xen
Động sản sống như trâu bò, lợn nái, đàn ong, cây giống có đặc điểm riêng: chúng sinh ra hoa lợi, tức là con, sữa, mật, quả. Nếu người giữ một con bò cái ngay tình trong nhiều năm, những con bê sinh ra trong thời gian đó thuộc về ai? Bộ luật Dân sự có quy định về quyền của người chiếm hữu ngay tình đối với hoa lợi, lợi tức trong thời gian chiếm hữu, tách biệt với chuyện con vật mẹ thuộc về ai.
Ngoài ra, gia súc, gia cầm, vật nuôi dưới nước bị thất lạc có quy định riêng về thông báo và thời điểm người bắt được có thể được hưởng. Đây là chế định khác, có mốc thời gian riêng, không phải mốc mười năm. Người bắt được trâu bò lạc không thể nói "nuôi mười năm rồi" để giữ luôn, vì ngay từ đầu họ biết con vật là của người khác.
Lời khuyên thực tế
Với động sản giá trị nhỏ, tranh chấp sau mười năm hiếm khi lên đến toà. Với tài sản giá trị lớn như máy móc, đồ cổ, phương tiện, thì nên giữ giấy tờ mua bán, nhận tặng cho, kể cả giấy viết tay, và ghi lại hoàn cảnh nhận tài sản: ai đưa, ở đâu, có người chứng kiến không. Những ghi chép này là xương sống của lập luận ngay tình.
Một thói quen đơn giản đáng làm: khi nhận một tài sản có giá trị mà không có hoá đơn, hãy ghi vài dòng về người đưa, nơi nhận, giá trả, người có mặt, và nhờ người chuyển giao ký vào. Mất năm phút hôm nay, nhưng mười năm sau đó là tờ giấy quý nhất trong hồ sơ.
Nếu chủ cũ xuất hiện trước khi đủ mười năm, đừng vội tranh cãi về thời gian. Nghe họ trình bày, xem giấy tờ của họ, rồi mới quyết định. Trường hợp giá trị lớn hoặc có dấu hiệu tài sản liên quan đến vụ việc hình sự, nên hỏi luật sư trước khi trả lời. Không tự ý bán tháo, tẩu tán tài sản khi đang có tranh chấp, vì việc đó có thể khiến bạn mất tư cách ngay tình và chịu trách nhiệm nặng hơn.
Câu hỏi thường gặp
Mua xe máy cũ không giấy tờ đã 10 năm thì có thành chủ không?
Không chắc. Mua xe không giấy tờ là hoàn cảnh làm yếu lập luận ngay tình, vì xe là tài sản phải đăng ký và người mua có thể kiểm tra. Nếu xe có nguồn gốc từ trộm cắp, cơ quan có thẩm quyền có thể thu giữ bất kể thời gian. Nên kiểm tra nguồn gốc xe trước khi tính đến thời hiệu.
Vàng trang sức nhận làm quà từ người không có quyền tặng thì sao?
Vàng trang sức là động sản không phải đăng ký. Người nhận ngay tình, dùng công khai, liên tục đủ mười năm có thể trở thành chủ theo thời hiệu. Trước mốc đó, chủ thật có quyền đòi lại theo các quy định về đòi động sản từ người chiếm hữu ngay tình.
Đồ cổ trong nhà truyền mấy đời có phải đăng ký không?
Một số hiện vật có giá trị đặc biệt thuộc diện di vật, cổ vật được quản lý theo pháp luật về di sản văn hoá, có quy định về đăng ký. Bạn nên hỏi cơ quan văn hoá cấp tỉnh hoặc bảo tàng địa phương nếu nghĩ đồ của mình thuộc diện đó.
Thời gian 10 năm có được tính khi tài sản để trong kho không dùng?
Công khai không có nghĩa là phải dùng hằng ngày, mà là không giấu giếm và bảo quản như tài sản của mình. Để trong kho của nhà mình, người xung quanh biết là của mình thì vẫn có thể coi là công khai. Cố tình cất giấu để người khác không phát hiện thì không.
Đủ 10 năm rồi thì chủ cũ còn đòi được không?
Nếu người giữ thực sự đáp ứng đủ điều kiện ngay tình, liên tục, công khai trong mười năm thì người giữ đã trở thành chủ sở hữu, và chủ cũ không còn quyền sở hữu để đòi. Nhưng việc có đủ điều kiện hay không lại do toà án đánh giá khi có tranh chấp.