Xe, máy móc, ghe thuyền mua chung là sở hữu chung theo phần với động sản; nhiều loại là động sản phải đăng ký, và trên giấy đăng ký thường chỉ ghi một chủ. Người đứng tên gánh phần lớn trách nhiệm hành chính trước cơ quan nhà nước, còn quyền của những người góp tiền nằm ở thoả thuận giữa các bên.
Ở nông thôn, mua chung máy gặt, máy cày, ghe chở hàng giúp vài hộ có công cụ mà một hộ không kham nổi. Ở thành phố, bạn bè góp tiền mua chung một chiếc ô tô để chạy dịch vụ hoặc đi lại. Bài này gom những câu hỏi thực tế khi dùng chung một phương tiện, vì phương tiện hỏng nhanh, tốn tiền nuôi, và gây tai nạn được, khác hẳn một mảnh đất nằm yên.
Đứng tên ai: chuyện giấy tờ và trách nhiệm đi kèm
Thực tế đăng ký phương tiện ở Việt Nam thường ghi tên một chủ xe, dù tiền mua đến từ nhiều người. Người đứng tên là người cơ quan quản lý liên hệ: nhận thông báo vi phạm hình ảnh, làm thủ tục đăng kiểm, sang tên, khai báo khi xe bị mất. Một khoản phạt nguội gửi về nhà người đứng tên, dù người lái hôm đó là người khác trong nhóm.
Vì vậy nên chọn người đứng tên một cách có chủ đích: người ở gần nơi xe hoạt động, người có thời gian đi làm thủ tục, và người được cả nhóm tin. Với máy nông nghiệp không phải đăng ký, chứng từ mua máy, hoá đơn ghi tên ai thì người đó dễ được coi là chủ nhất khi có tranh chấp.
Người không đứng tên cần một văn bản thoả thuận ghi rõ họ là đồng sở hữu, phần là bao nhiêu, và người đứng tên không được bán, cầm cố, thế chấp phương tiện khi chưa có đồng ý của họ. Văn bản này không ràng buộc người mua bên ngoài, nhưng là căn cứ để đòi người đứng tên khi có chuyện.
Một câu hỏi hay gặp là có nên đổi người đứng tên giữa chừng không. Về giấy tờ, đổi người đứng tên là một lần sang tên, kéo theo thủ tục, lệ phí và có thể cả nghĩa vụ thuế theo quy định hiện hành. Vì vậy, nhóm nên chọn người đứng tên ổn định ngay từ đầu, thay vì dự tính luân phiên. Nếu người đứng tên chuyển đi xa hay không còn muốn giữ vai trò này, cách gọn thường là để người đó tiếp tục đứng tên nhưng uỷ quyền cho một thành viên khác lo thủ tục hằng ngày, hoặc bán lại phần của mình cho thành viên kia rồi sang tên luôn một thể.
Những khoản tiền phải tính trước khi lăn bánh
Phương tiện mua chung tốn tiền đều đặn. Nhóm mua chung nên thống nhất từ đầu cách chia từng loại chi phí dưới đây.
| Khoản chi | Gợi ý cách chia | Ghi chú |
|---|---|---|
| Bảo hiểm bắt buộc, phí đăng kiểm, phí đường bộ | Theo phần sở hữu | Khoản cố định, không phụ thuộc ai dùng nhiều |
| Xăng dầu, phí cầu đường từng chuyến | Người dùng chuyến đó trả | Ghi sổ theo chuyến |
| Bảo dưỡng định kỳ, thay dầu, lốp | Theo phần hoặc theo số giờ, số km sử dụng | Thoả thuận một cách, giữ nguyên |
| Sửa chữa do hư hỏng tự nhiên | Theo phần sở hữu | Giữ hoá đơn, báo nhóm trước khi sửa lớn |
| Sửa chữa do lỗi người dùng | Người gây ra chịu | Lái ẩu, chở quá tải, quên bảo dưỡng phần mình phụ trách |
| Tiền phạt vi phạm giao thông | Người vi phạm chịu | Người đứng tên nộp trước thì đòi lại |
Với máy nông nghiệp chạy dịch vụ cho người khác, như máy gặt thuê theo vụ, nên tách thêm một quỹ khấu hao: mỗi vụ để riêng một khoản để thay máy hoặc đại tu sau vài năm.
Chia lịch dùng cho khỏi giận nhau
Lịch cố định theo tuần hoặc theo mùa vụ. Mua chung ô tô thì chia ngày trong tuần; mua chung máy gặt thì chia ruộng theo thứ tự chín, kèm quy định ai gặt trước khi lúa chín cùng lúc.
Ưu tiên theo phần sở hữu. Người góp nhiều được dùng nhiều hơn tương ứng, hoặc được ưu tiên chọn ngày trước.
Chạy dịch vụ thì chia lợi nhuận, không chia ngày. Khi phương tiện dùng để kiếm tiền, nên giao một người vận hành, trả công cho họ, còn lợi nhuận sau chi phí chia theo phần.
Sổ ghi chép chung. Ghi ngày, người dùng, số km hoặc số giờ máy, chi phí phát sinh. Một quyển sổ hay một bảng tính trên điện thoại cả nhóm cùng xem là đủ.
Bàn giao giữa hai lượt dùng. Người trả xe kiểm tra nhanh mức nhiên liệu, vết trầy, đèn báo trên bảng đồng hồ, chụp vài tấm ảnh gửi nhóm. Người nhận xe thấy gì bất thường thì báo ngay, tránh cảnh hỏng hóc không rõ ai gây ra.
Quy tắc cho người ngoài mượn. Thống nhất có được cho người ngoài mượn không; nếu có, người cho mượn chịu trách nhiệm với nhóm về mọi hư hỏng.
Tai nạn và thiệt hại cho người khác: ai chịu
Xe cơ giới, máy móc có động cơ thuộc nhóm nguồn nguy hiểm cao độ theo Bộ luật Dân sự. Khi gây thiệt hại cho người khác, trách nhiệm bồi thường thường gắn với người đang chiếm hữu, sử dụng phương tiện, kể cả khi không có lỗi, trừ một số trường hợp luật loại trừ. Trong nhóm mua chung, người lái hôm đó và các đồng sở hữu có thể bị kéo vào câu chuyện bồi thường tuỳ việc ai đang quản lý, vận hành phương tiện.
Thực tế cho thấy nhóm mua chung nên làm ba việc. Một là mua bảo hiểm trách nhiệm dân sự bắt buộc và cân nhắc thêm bảo hiểm tự nguyện cho thân xe, cho người ngồi trên xe. Hai là ghi trong thoả thuận rằng người đang sử dụng chịu trách nhiệm với nhóm cho thiệt hại do lỗi của mình. Ba là chỉ giao phương tiện cho người có giấy phép lái xe phù hợp và đủ tỉnh táo.
Trách nhiệm hình sự nếu có là của cá nhân người vi phạm, không chia cho các đồng sở hữu. Nhưng thiệt hại về xe, chi phí kéo xe, thời gian xe nằm bãi chờ giải quyết thì cả nhóm cùng chịu nếu không có thoả thuận khác.
Sau một vụ va chạm, người lái nên báo ngay cho người đứng tên và cả nhóm, giữ lại ảnh hiện trường, biên bản làm việc với cơ quan chức năng nếu có. Người đứng tên thường là người làm việc với công ty bảo hiểm, nên càng có thông tin sớm càng dễ hoàn thiện hồ sơ bồi thường.
Khi một người muốn rút khỏi nhóm
Phương tiện khó chia đôi, nên một người muốn rút thường đi theo các bước:
- Định giá phương tiện tại thời điểm rút: tham khảo giá xe, máy cùng đời trên thị trường, hoặc nhờ thợ, cửa hàng uy tín đánh giá.
- Mời những người còn lại mua phần trước, đúng giá và điều kiện sẽ bán cho người ngoài; với động sản, người cùng sở hữu có thời hạn 1 tháng để quyết định sau khi nhận thông báo.
- Nếu có người mua lại, lập văn bản chuyển nhượng phần sở hữu giữa các bên; cập nhật thoả thuận chung.
- Nếu không ai mua và người rút muốn bán cho người ngoài, cân nhắc việc người mới có hợp nhóm không; nhiều nhóm chọn bán cả phương tiện rồi chia tiền.
- Khi bán cả phương tiện, người đứng tên làm thủ tục sang tên theo quy định; chia tiền theo phần sau khi trừ các khoản nợ chung.
Nên ghi các bước này vào thoả thuận ngay từ ngày mua. Lúc đang vui chẳng ai nghĩ đến chuyện rút, nhưng chính lúc đó mới dễ đồng ý với nhau nhất.
Ghe, xuồng, tàu cá: những điểm riêng cần biết
Phương tiện thuỷ có giấy tờ riêng của nó. Ghe chở hàng trên sông, tàu cá đi biển thường phải đăng ký và đáp ứng các điều kiện về an toàn kỹ thuật theo quy định chuyên ngành; tàu cá còn gắn với giấy phép khai thác thuỷ sản và quy định về thuyền viên. Khi mua chung, người đứng tên đăng ký thường cũng là người đứng ra làm các thủ tục này, nên vai trò của họ nặng hơn người đứng tên một chiếc xe máy.
Rủi ro của phương tiện thuỷ cũng khác: chìm đắm, mắc cạn, hư máy giữa biển, thiệt hại do bão. Chi phí trục vớt, kéo về bến có thể rất lớn. Nhóm mua chung nên tính đến bảo hiểm thân tàu, bảo hiểm cho thuyền viên nếu thuê người, và quỹ dự phòng cho những chuyến không may.
Với tàu cá đi biển dài ngày, tiền chia sau mỗi chuyến thường theo tập quán từng vùng biển giữa chủ tàu và bạn thuyền. Khi chủ tàu là một nhóm đồng sở hữu, nhóm cần thống nhất trước phần dành cho chủ tàu sẽ chia giữa các đồng sở hữu ra sao, sau khi trừ dầu, đá, lương thực và chi phí sửa chữa. Mọi con số cụ thể là chuyện thoả thuận của nhóm và tập quán nơi tàu hoạt động, không có tỷ lệ chung áp cho mọi nơi.
Ví dụ giả định: chiếc máy gặt của bốn hộ ở An Giang
Bốn hộ cùng xóm ở An Giang góp tiền mua một chiếc máy gặt đập liên hợp, mỗi hộ một phần tư; hoá đơn và giấy tờ máy ghi tên ông Năm vì ông lo việc mua. Con trai ông Năm có kinh nghiệm chạy máy, được nhóm trả công theo công đất. Ngoài gặt cho bốn hộ, máy còn gặt thuê cho các xóm lân cận.
Sau ba năm, một hộ chuyển sang nuôi tôm, không cần máy nữa, đề nghị rút. Nhóm định giá máy theo đời máy và tình trạng, trừ đi khoản sửa chữa lớn sắp tới, rồi ba hộ còn lại góp tiền mua lại phần của hộ rút. Lợi nhuận gặt thuê vụ đó chia cho bốn hộ theo phần, tính đến ngày rút.
Câu chuyện trơn tru vì từ đầu nhóm có một quyển sổ ghi chép thu chi, có thoả thuận viết tay về cách rút và mỗi hộ đều biết máy đứng tên ông Năm. Nếu không có những thứ đó, chuyện một hộ rút có thể biến thành bất hoà kéo dài nhiều vụ.
Câu hỏi thường gặp
Có đăng ký xe ô tô đứng tên hai người được không?
Thực tế giấy đăng ký xe thường ghi một chủ xe. Các đồng sở hữu khác nên lập văn bản thoả thuận ghi rõ phần của mình và các hạn chế đối với người đứng tên, nhất là việc bán, cầm cố hay thế chấp xe.
Phạt nguội gửi về người đứng tên nhưng người khác lái thì xử lý sao?
Người đứng tên được thông báo trước và cần phối hợp xác định người điều khiển phương tiện lúc vi phạm theo hướng dẫn của cơ quan xử lý. Giữa nhóm, người vi phạm chịu tiền phạt; nên ghi sổ người dùng xe từng ngày để đối chiếu.
Xe mua chung bị tai nạn, người lái phải tự sửa xe hay cả nhóm chịu?
Nếu hư hỏng do lỗi người lái, người đó nên chịu chi phí theo thoả thuận của nhóm. Nếu do sự cố khách quan, chi phí thường chia theo phần sở hữu. Bảo hiểm thân xe giúp giảm phần phải tự chi.
Người đứng tên tự ý bán xe mua chung thì người góp tiền làm gì?
Người góp tiền có thể yêu cầu người đứng tên hoàn trả giá trị phần của mình và bồi thường thiệt hại. Việc đòi lại chính chiếc xe từ người mua ngay tình thường khó; vì vậy cần văn bản thoả thuận và chứng cứ góp tiền từ đầu.
Máy nông nghiệp mua chung kiếm tiền gặt thuê thì chia lời thế nào?
Thường trừ chi phí nhiên liệu, công người vận hành, sửa chữa và quỹ khấu hao trước, phần lợi nhuận còn lại chia theo tỷ lệ góp vốn. Nên ghi sổ thu chi theo vụ và cho tất cả thành viên cùng xem.
Một người không chịu đóng tiền bảo dưỡng thì có bị mất phần không?
Không đóng tiền không tự làm mất phần sở hữu. Những người đã chi có thể yêu cầu người đó hoàn lại phần chi phí tương ứng hoặc trừ vào phần được chia khi bán hay khi phân chia lợi nhuận.