Tài sản bị chôn, giấu, vùi lấp được tìm thấy trước hết vẫn thuộc về chủ sở hữu của nó nếu xác định được chủ. Chỉ khi không có hoặc không xác định được chủ, Điều 229 Bộ luật Dân sự 2015 mới chia: nếu là di tích lịch sử – văn hoá thì thuộc Nhà nước và người tìm thấy được hưởng tiền thưởng; nếu không phải di tích thì sau khi trừ chi phí tìm kiếm, bảo quản, phần giá trị đến 10 lần lương cơ sở thuộc người tìm thấy, phần vượt quá chia đôi giữa người tìm thấy và Nhà nước.
Câu chuyện đào móng gặp hũ vàng nghe như truyện cổ, nhưng thực tế không hiếm ở những vùng có nhiều thế hệ sinh sống, nơi người xưa quen cất của dưới nền nhà. Khi chuyện xảy ra, câu hỏi pháp lý bật ra ngay: của chủ đất hay của người cầm cuốc, của dòng họ chủ cũ hay của Nhà nước? Bài này đi qua từng câu hỏi theo thứ tự cần trả lời, kèm những việc nên làm ngay tại hiện trường.
Tài sản chôn giấu khác đồ đánh rơi ở đâu
Đồ đánh rơi là đồ rời khỏi chủ ngoài ý muốn, vừa mới đây. Tài sản chôn giấu thì ngược lại: chủ cố ý cất vào lòng đất, vào hốc tường, dưới nền nhà, có khi từ hàng chục năm trước, rồi vì chiến tranh, di cư, qua đời đột ngột mà không ai biết để lấy lên. Tài sản bị vùi lấp thì bị đất đá, lũ bùn phủ lên mà không ai chủ ý giấu.
Vì thời gian thường rất dài, khả năng tìm ra chủ thấp hơn nhiều so với đồ đánh rơi. Nhưng không phải bằng không. Nếu căn nhà thuộc một gia đình qua nhiều đời và hũ vàng được ông bà chôn, con cháu là người thừa kế có thể chứng minh quyền của mình. Chuyện chia thừa kế giữa các con cháu là mảng riêng; ở đây chỉ cần nhớ: tài sản chôn giấu có chủ thì thuộc về chủ, người đào được không tự động có phần.
Bộ luật Dân sự dùng chung một điều cho tài sản bị chôn, giấu, vùi lấp và chìm đắm. Phần chìm đắm, như đồ vật dưới sông, dưới biển, có đặc thù riêng và được nói kỹ trong bài về vớt được tài sản chìm đắm.
Làm gì ngay khi đào được
Những phút đầu tiên quyết định tài sản có được giữ nguyên trạng không, và cũng quyết định người tìm thấy có bị nghi ngờ về sau hay không. Trình tự an toàn:
- Dừng đào ở vị trí đó. Đồ cổ dễ vỡ, hũ sành có thể còn nhiều lớp. Đào tiếp bằng máy hay cuốc có thể phá huỷ hiện vật và làm mất dấu vết có giá trị nghiên cứu.
- Nếu nghi là bom, mìn, đạn cũ thì sơ tán ngay. Không chạm, không di chuyển, báo công an hoặc cơ quan quân sự địa phương. Đây là trường hợp phổ biến hơn hũ vàng ở nhiều vùng từng có chiến tranh.
- Gọi chủ đất và mọi người có mặt cùng chứng kiến. Không để một người tự mang đi chỗ khác.
- Chụp ảnh, quay phim tại chỗ. Ghi lại vị trí, độ sâu, tình trạng hiện vật trước khi di chuyển.
- Báo chính quyền cấp xã hoặc công an cấp xã. Nếu nghi là cổ vật, đề nghị báo thêm cơ quan văn hoá cấp tỉnh. Cơ quan sẽ lập biên bản, ghi rõ ai tìm thấy, ở đâu, gồm những gì.
- Không bán, không chia nhau, không đem đi định giá riêng. Việc xác định giá trị và tính chất tài sản thuộc về cơ quan có thẩm quyền.
Nhiều người lo báo chính quyền là “mất trắng”. Thực tế luật bảo vệ người tìm thấy trung thực bằng một cách chia rõ ràng, còn người giấu đi thì mất cả quyền hưởng lẫn rủi ro bị xử lý khi chuyện lộ ra.
Ba khả năng và kết quả theo Điều 229
Sau khi báo và được xác minh, tài sản rơi vào một trong ba khả năng dưới đây. Số liệu tính theo ví dụ giả định, giả sử lương cơ sở là L:
| Khả năng | Tài sản thuộc về | Người tìm thấy được gì |
|---|---|---|
| Xác định được chủ hoặc người thừa kế của chủ | Chủ sở hữu hoặc người thừa kế | Không có quyền theo Điều 229; có thể thoả thuận với chủ về chi phí, tiền cảm ơn |
| Không xác định được chủ, là di tích lịch sử – văn hoá | Nhà nước | Tiền thưởng theo quy định của pháp luật |
| Không xác định được chủ, không phải di tích, trị giá 8L | Người tìm thấy | Toàn bộ, sau khi trừ chi phí tìm kiếm, bảo quản |
| Không xác định được chủ, không phải di tích, trị giá 50L | Chia giữa người tìm thấy và Nhà nước | 10L + 50% của 40L = 30L, phần còn lại thuộc Nhà nước |
Ngưỡng 10 lần lương cơ sở giống cách chia với tài sản đánh rơi. Khác biệt lớn nằm ở dòng di tích: với hũ tiền xu cổ hay đồ gốm nhiều trăm năm tuổi, khả năng thuộc về Nhà nước cao hơn hẳn so với một chiếc nhẫn nhặt được ngoài đường.
Ai là “người tìm thấy”: chủ đất hay thợ đào
Luật dùng chữ người tìm thấy, không nói chủ đất. Điều 229 không mặc định chủ đất được hưởng phần của người tìm thấy. Câu hỏi ai là người tìm thấy được xem xét theo hoàn cảnh: ai đào, đào theo yêu cầu của ai, trong công việc gì.
Thợ được thuê đào móng. Thợ làm việc theo hợp đồng xây dựng với chủ nhà. Có quan điểm cho rằng việc tìm thấy là kết quả của công việc do chủ nhà thuê, có quan điểm cho rằng người trực tiếp tìm thấy là thợ. Pháp luật hiện hành chưa có hướng dẫn rõ cho mọi tình huống, nên tốt nhất hai bên thoả thuận bằng văn bản và ghi vào biên bản ở cấp xã.
Chủ đất tự đào. Trường hợp đơn giản nhất: chủ đất vừa là chủ công trình vừa là người tìm thấy.
Đất đang cho thuê, cho mượn. Người thuê, người mượn đào được trên đất của người khác. Quyền của họ với tài sản tìm thấy và quyền của chủ đất có thể xung đột; nên báo cơ quan và để việc xác định quyền diễn ra có biên bản.
Tìm thấy bằng máy dò kim loại trên đất người khác. Tự ý vào đất người khác để dò tìm là xâm phạm quyền của người sử dụng đất. Dò tìm ở khu vực di tích còn có thể vi phạm pháp luật về di sản. Người làm như vậy khó có thể đòi quyền của người tìm thấy.
Khi hiện vật có thể là cổ vật
Hũ tiền đồng thời phong kiến, bình gốm men lam, đồ đồng có hoa văn, bia đá, hài cốt kèm đồ tuỳ táng: những thứ này có khả năng là di tích hoặc cổ vật theo pháp luật về di sản văn hoá. Người phát hiện có trách nhiệm giữ nguyên trạng và báo ngay cho chính quyền nơi gần nhất hoặc cơ quan quản lý văn hoá. Cơ quan chuyên môn sẽ giám định để kết luận có phải di tích, cổ vật hay không.
Không ai có thể tự kết luận “đồ này chỉ mấy chục năm, không phải cổ vật” bằng mắt thường. Một đồng xu trông tầm thường có thể có giá trị lịch sử cao, còn một chiếc bình trông cổ lại có thể là đồ giả cổ. Vì vậy việc tự mang ra tiệm đồ cổ để “hỏi giá” trước khi báo là sai cả về thủ tục lẫn về an toàn, vì dễ bị ép giá, đánh tráo.
Nếu tài sản được xác định là di tích lịch sử – văn hoá, Nhà nước là chủ sở hữu, người tìm thấy được thưởng theo quy định. Mức thưởng và cách tính do văn bản hướng dẫn về di sản quy định; vì Luật Di sản văn hoá mới đã được ban hành và các văn bản hướng dẫn có thể thay đổi, bạn nên hỏi cơ quan văn hoá cấp tỉnh để biết quy định đang áp dụng.
Những sai lầm thường gặp sau khi đào được
Các tình huống dưới đây là những kiểu xử lý hay gặp, và thường dẫn đến tranh chấp kéo dài trong gia đình, giữa chủ nhà với thợ, hoặc với chính quyền:
- Chia nhau ngay tại chỗ giữa chủ nhà và thợ, rồi một bên kể ra ngoài, chuyện đến tai chính quyền, cả hai đều phải giải trình.
- Đem nấu chảy vàng cổ để bán cho dễ. Việc này làm mất giá trị lịch sử của hiện vật nếu là cổ vật, và có thể bị xử lý vì huỷ hoại di sản.
- Giấu kín nhiều năm rồi mới bán. Người mua có thể nghi là đồ trộm cắp, người bán khó chứng minh nguồn gốc hợp pháp.
- Anh em trong nhà tranh nhau vì đất là đất của bố mẹ. Câu hỏi chủ của hũ vàng là ai, có phải tài sản của bố mẹ để lại hay không, cần được xác định trước rồi mới nói đến thừa kế.
- Đăng lên mạng khoe chiến lợi phẩm. Ảnh có thể trở thành chứng cứ bất lợi nếu sau đó tài sản được xác định là di tích hoặc có chủ.
Khi tài sản có giá trị lớn và có nhiều người liên quan, bạn nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để biết cách ghi biên bản, thoả thuận giữa chủ đất và người đào trước khi làm việc với cơ quan.
Chi phí tìm kiếm, bảo quản được trừ trước
Điều 229 nói rõ việc chia chỉ diễn ra sau khi trừ chi phí tìm kiếm, bảo quản. Trong tình huống đào móng nhà, chi phí tìm kiếm thường không đáng kể vì người ta không cố ý tìm. Nhưng với việc khai quật một hũ lớn, phải thuê người đào cẩn thận, bảo quản đồ gốm dễ vỡ, chi phí có thể đáng kể. Giữ lại hoá đơn, chứng từ những khoản này để được tính.
Một lưu ý thực tế: chi phí bạn tự bỏ ra để đào tiếp, thuê máy, thuê người sau khi đã biết có tài sản bên dưới nhưng chưa báo cơ quan thì khó được chấp nhận, vì việc tự ý khai quật đó lẽ ra không nên diễn ra. Chi phí hợp lý thường là những khoản phát sinh để giữ nguyên trạng, che chắn, bảo vệ hiện vật trong lúc chờ cơ quan đến, hoặc theo yêu cầu của cơ quan.
Chi phí do cơ quan nhà nước bỏ ra để giám định, bảo quản tạm thời cũng có thể được tính vào. Cách tính cụ thể do cơ quan có thẩm quyền áp dụng theo hướng dẫn hiện hành; bạn có quyền đề nghị được biết các khoản bị trừ và căn cứ.
Câu hỏi thường gặp
Đào móng nhà gặp vàng thì vàng là của chủ nhà hay của thợ?
Trước hết, nếu xác định được chủ thật của số vàng, chẳng hạn ông bà đã chôn, thì vàng thuộc chủ đó hoặc người thừa kế. Nếu không xác định được chủ, quyền của người tìm thấy được xem xét theo hoàn cảnh; chủ nhà và thợ nên thoả thuận bằng văn bản.
Đào được tiền xu cổ có phải báo chính quyền không?
Nên báo. Tiền xu cổ có thể là cổ vật. Người phát hiện cần giữ nguyên trạng và báo chính quyền cấp xã hoặc cơ quan văn hoá. Nếu được xác định là di tích, tài sản thuộc Nhà nước và người tìm thấy được thưởng.
Có phải chờ một năm như đồ đánh rơi không?
Điều 229 về tài sản chôn giấu có cách chia giống tài sản đánh rơi nhưng trình tự xác minh có thể khác. Hỏi cơ quan tiếp nhận về các bước và thời gian cụ thể đang áp dụng ở địa phương, đề nghị trả lời bằng văn bản.
Đào được bom, đạn cũ thì làm gì?
Dừng mọi việc, đưa người ra xa, không chạm vào, không tự di chuyển. Báo ngay công an cấp xã hoặc cơ quan quân sự địa phương để lực lượng chuyên trách xử lý. Đây không phải tài sản để chia mà là nguy hiểm cần loại bỏ.
Con cháu chủ cũ quay lại đòi hũ vàng đã giao nộp thì sao?
Nếu họ chứng minh được hũ vàng do ông bà mình chôn, họ có thể được nhận lại vì tài sản có chủ thì thuộc về chủ. Việc chứng minh thường khó và cần chứng cứ rõ như giấy tờ, lời khai của nhiều người.
Đi dò kim loại ở bãi đất trống, tìm được đồ cũ có được giữ không?
Phải xem đất đó của ai và có phải khu vực di tích không. Tự ý dò tìm trên đất người khác hoặc trong khu di tích có thể vi phạm pháp luật. Đồ tìm được vẫn phải báo, không mặc nhiên thuộc người dò.