Hoa lợi là sản vật tự nhiên mà tài sản mang lại; lợi tức là khoản lợi thu được từ việc khai thác tài sản. Hai định nghĩa này nằm ở Điều 109 Bộ luật Dân sự 2015. Trái xoài từ cây xoài, con bê do bò mẹ đẻ, trứng của đàn gà là hoa lợi. Tiền thuê nhà, tiền cho thuê máy cày, tiền lãi tiền gửi là lợi tức.
Phân biệt nghe đơn giản, nhưng câu hỏi thật thường là: phần lợi đó của ai. Chủ sở hữu, người hưởng dụng, người thuê, người đang giữ tài sản mỗi người có vị trí khác nhau. Bài này giải nghĩa hai khái niệm, chỉ ra ranh giới giữa hoa lợi và chính tài sản, rồi đặt chúng vào từng quan hệ hay gặp. Phần hoa lợi khi giữ tài sản của người khác không có căn cứ đã có bài riêng trong mục chiếm hữu, ở đây chỉ nhắc.
Hai khái niệm theo cách hiểu của Bộ luật
Chữ quan trọng trong định nghĩa hoa lợi là "tự nhiên". Hoa lợi sinh ra từ chính bản chất sinh học, tự nhiên của tài sản, không cần ai ký hợp đồng: cây ra trái, đất ra lúa sau khi được canh tác, con vật sinh con, cho sữa, đẻ trứng, đàn ong cho mật. Người ta có thể bỏ công chăm sóc để hoa lợi nhiều hơn, nhưng cái được thu hoạch vẫn do tài sản tự sinh ra.
Lợi tức thì khác: nó là khoản lợi phát sinh khi tài sản được đưa vào một quan hệ kinh tế. Một căn nhà để không thì không tự đẻ ra tiền; cho thuê thì có tiền thuê. Một khoản tiền để trong két không sinh lãi; gửi tiết kiệm thì có lãi. Lợi tức thường có dạng tiền, đi kèm một giao dịch như thuê, gửi, góp vốn.
Hai khái niệm được dùng ở nhiều chỗ trong Bộ luật: quyền sở hữu, chiếm hữu, hưởng dụng, thừa kế, hợp đồng. Chúng giúp trả lời một câu hỏi rất thực tế trong mọi tranh chấp tài sản: ngoài bản thân tài sản, những gì sinh ra từ nó trong thời gian qua thuộc về ai, và có phải trả lại không.
Phân biệt bằng ví dụ
Bảng dưới xếp các thứ hay gặp vào ba nhóm. Cột cuối cùng là chỗ hay nhầm nhất: thứ trông như lợi, nhưng thật ra là một phần của chính tài sản hoặc là một khoản khác.
| Tài sản | Hoa lợi | Lợi tức | Không phải hoa lợi, lợi tức |
|---|---|---|---|
| Vườn cây ăn trái | Trái cây thu hoạch theo mùa | Tiền cho người khác thuê vườn | Gỗ khi chặt hạ cây, vì đó là chính tài sản |
| Đàn bò sinh sản | Bê con, sữa | Tiền cho thuê bò kéo, phí phối giống | Thịt khi giết bò mẹ |
| Nhà ở | Không có hoa lợi theo nghĩa tự nhiên | Tiền thuê nhà, tiền thuê mặt bằng | Tiền bồi thường khi nhà bị hư hại |
| Ao cá | Cá con sinh ra, cá thu hoạch theo vụ | Tiền cho thuê ao, phí câu cá | Đất, nước của chính cái ao |
| Ruộng lúa | Lúa thu hoạch sau khi canh tác | Tiền cho thuê ruộng, phần lúa nhận theo thoả thuận chia vụ | Đất bị lấy đi để bán |
| Khoản tiền | Không có | Lãi tiền gửi, lãi cho vay theo thoả thuận hợp pháp | Chính khoản gốc |
Có những trường hợp người làm nghề còn tranh luận, ví dụ phần lúa nhận theo hình thức cấy rẽ là hoa lợi hay lợi tức. Với người dân, điều quan trọng không nằm ở cái nhãn mà ở câu hỏi ai được giữ phần đó, và câu hỏi này được trả lời bằng quan hệ giữa các bên, như các mục dưới.
Ranh giới giữa hoa lợi và chính tài sản
Thu lợi không làm tài sản mất đi. Hái trái thì cây vẫn còn, năm sau lại ra trái. Đó là dấu hiệu của hoa lợi. Chặt cây thì cây không còn, thứ thu được là một phần của chính tài sản, không phải hoa lợi.
Khai thác vượt mức bình thường là lấy bớt tài sản. Đánh bắt hết cá bố mẹ trong ao, vắt kiệt đất bằng cách lấy đất mặt bán cho lò gạch, khai thác cát trong đất: những việc này làm giảm hoặc mất chính tài sản. Người chỉ có quyền hưởng hoa lợi không được làm như vậy.
Con vật sinh con là hoa lợi, con vật bị giết thịt thì không. Bê nghé sinh ra là hoa lợi; bán chính con bò mẹ là định đoạt tài sản. Trong quan hệ hưởng dụng, người hưởng dụng được giữ bê nghé nhưng không được tự ý bán bò mẹ.
Tiền bồi thường không phải lợi tức. Khi tài sản bị người khác làm hư hại, khoản bồi thường là để bù cho phần giá trị bị mất của tài sản, nên về nguyên tắc gắn với người chịu thiệt hại về tài sản đó, thường là chủ sở hữu, không phải khoản lợi do khai thác mà có.
Từ khi nào hoa lợi, lợi tức thành của một người
Bộ luật quy định chủ sở hữu, người sử dụng tài sản có quyền sở hữu hoa lợi, lợi tức theo thoả thuận hoặc theo quy định của pháp luật, kể từ thời điểm thu được hoa lợi, lợi tức đó. Mốc "thu được" có ý nghĩa thực tế: trái còn treo trên cây vẫn là một phần của cây; hái xuống rồi mới thành vật riêng, thuộc về người có quyền thu.
Mốc này quan trọng khi quan hệ giữa các bên thay đổi giữa mùa. Ví dụ giả định: một vườn nhãn đang trĩu quả thì quyền khai thác của một người chấm dứt. Trái chưa hái về nguyên tắc vẫn gắn với cây, đi theo người có quyền với vườn. Vì vậy, với tài sản cho hoa lợi theo mùa, văn bản giữa các bên nên ghi rõ vụ cuối chia thế nào, thay vì để hai bên đứng dưới gốc cây tranh luận.
Với lợi tức trả theo kỳ như tiền thuê, cách tính hợp lý là chia theo thời gian mỗi người có quyền. Tiền thuê đã trả trước cho một khoảng thời gian mà trong đó người nhận tiền không còn quyền nữa thì phần dư phải được thanh toán lại cho người có quyền tiếp theo.
Hoa lợi, lợi tức thuộc về ai trong từng quan hệ
Bảng dưới tổng hợp nguyên tắc chung. Trong mọi quan hệ có thoả thuận, thoả thuận hợp pháp của các bên được ưu tiên.
| Quan hệ | Thường thuộc về | Ghi chú |
|---|---|---|
| Chủ sở hữu tự khai thác | Chủ sở hữu | Quyền tự nhiên của người làm chủ |
| Hưởng dụng | Người hưởng dụng | Trong thời hạn hưởng dụng; không được khai thác vượt mức làm tài sản suy giảm |
| Bề mặt | Người có quyền bề mặt với cây, công trình do mình tạo lập | Vì những thứ đó là tài sản của chính họ |
| Thuê tài sản | Thường là người thuê, theo hợp đồng | Người cho thuê nhận tiền thuê, chính là lợi tức của họ |
| Mượn tài sản | Theo thoả thuận; mượn để dùng thường không bao gồm quyền thu lợi | Thuộc mảng hợp đồng, chỉ nhắc |
| Chiếm hữu không có căn cứ | Phụ thuộc ngay tình hay không | Có bài riêng trong mục chiếm hữu ngay tình |
Bảng cho thấy cùng một trái xoài có thể thuộc về những người khác nhau tuỳ quan hệ giữa người hái và cái cây. Đây là lý do mọi văn bản cho phép người khác khai thác tài sản nên có một dòng nói rõ ai giữ hoa lợi, lợi tức.
Hoa lợi trong quan hệ hưởng dụng: ba điểm hay bị hỏi
Thứ nhất, người hưởng dụng được giữ hoa lợi, lợi tức như của mình, không phải chia cho chủ sở hữu, trừ khi hai bên có thoả thuận khác. Chính quyền hưởng hoa lợi, lợi tức là điều phân biệt hưởng dụng với việc chỉ được ở nhờ.
Thứ hai, quyền hưởng hoa lợi đi kèm nghĩa vụ không khai thác tới mức làm suy giảm tài sản. Người hưởng dụng một vườn cây được thu trái, được tỉa cành theo kỹ thuật, nhưng không được chặt hạ hàng loạt cây để bán gỗ; người hưởng dụng một đàn bò được giữ bê nhưng phải duy trì đàn bò mẹ.
Thứ ba, khi quyền hưởng dụng chấm dứt vào lúc chưa tới kỳ thu hoa lợi, lợi tức, người hưởng dụng được hưởng giá trị tương ứng với thời gian mình đã được hưởng dụng. Cách tính cụ thể nên được thoả thuận sẵn, vì "tương ứng" có thể được hiểu theo số tháng, theo công chăm sóc, hay theo sản lượng.
Ví dụ giả định: bà Liên hưởng dụng một vườn bưởi, quyền chấm dứt vào tháng Bảy trong khi bưởi chín vào tháng Mười. Bà đã bón phân, tưới nước từ đầu năm. Nếu văn bản ghi chia theo số tháng, bà được khoảng bảy phần mười hai giá trị vụ bưởi; nếu ghi theo công chăm sóc, phần của bà có thể khác. Không có cách nào đúng tuyệt đối, chỉ có cách hai bên đã cùng chọn từ trước.
Ghi chép gì để khỏi tranh cãi về hoa lợi, lợi tức
Tranh chấp về hoa lợi, lợi tức hiếm khi thua vì luật, mà thường thua vì thiếu số liệu. Khi một người khai thác tài sản của người khác trong thời gian dài, nên giữ những thứ sau:
- Sổ thu hoạch theo vụ: ngày hái, sản lượng ước tính, giá bán, người mua. Không cần chính xác tuyệt đối, cần đều đặn.
- Hợp đồng cho thuê lại, biên nhận tiền thuê, kỳ thanh toán, tiền đặt cọc đã nhận và còn giữ.
- Chứng từ chi phí tạo ra hoa lợi: phân bón, thuốc, công thuê, thức ăn chăn nuôi, sửa chữa để có thể khai thác.
- Ảnh chụp tình trạng tài sản theo mốc: lúc nhận, mỗi năm một lần, lúc trả lại; với đàn vật nuôi, ghi số lượng đầu con.
- Văn bản thoả thuận có dòng nói rõ ai giữ hoa lợi, lợi tức, và cách chia vụ cuối hoặc tiền thuê trả trước khi quan hệ kết thúc.
Những ghi chép này phục vụ cả hai phía. Người khai thác chứng minh được mình chỉ thu phần lợi, không lấy bớt tài sản. Chủ tài sản có căn cứ để thấy tài sản được giữ gìn, hoặc để đòi lại phần lợi khi người khai thác không có quyền. Khi có tranh chấp, một cuốn sổ ghi chép đều đặn thường thuyết phục hơn nhiều lời kể lại sau nhiều năm.
Câu hỏi thường gặp
Tiền cho thuê nhà có phải là hoa lợi không?
Không. Tiền cho thuê nhà là lợi tức, vì nó phát sinh từ việc khai thác tài sản qua một hợp đồng, không phải sản vật tự nhiên của căn nhà. Căn nhà về bản chất không có hoa lợi theo nghĩa của Bộ luật.
Lãi tiết kiệm của sổ tiết kiệm đứng tên con nhưng tiền là của cha mẹ thuộc về ai?
Về nguyên tắc, lợi tức thuộc về người có quyền với khoản tiền gốc. Nếu chứng minh được tiền là của cha mẹ và con chỉ đứng tên hộ, lãi đi theo tiền gốc. Trên thực tế việc chứng minh đứng tên hộ không đơn giản, nên ghi nhận bằng văn bản ngay từ đầu.
Người thuê đất trồng cây có được giữ trái cây không?
Thường là có, vì người thuê đất để canh tác thuê chính quyền khai thác đó. Phần cây trồng và trái cây xử lý theo hợp đồng thuê. Khi hết hạn thuê mà cây lâu năm vẫn còn trên đất, cách xử lý cây phải theo hợp đồng, đây là chuyện thuộc mảng hợp đồng thuê.
Hoa lợi có được tính vào di sản thừa kế không?
Hoa lợi, lợi tức đã thu được trước khi người để lại di sản qua đời là tài sản của họ, được tính vào di sản. Hoa lợi, lợi tức phát sinh từ di sản sau khi người đó qua đời mà chưa chia thì thường được xử lý cùng di sản, theo thoả thuận của những người thừa kế hoặc quyết định của toà án.
Đất cát đào lên khi làm ao có phải hoa lợi không?
Không. Đất cát là một phần của chính thửa đất, không phải sản vật tự nhiên mà thửa đất sinh ra theo chu kỳ. Việc khai thác, vận chuyển đất cát còn chịu quy định riêng về khoáng sản, tài nguyên. Người hưởng dụng không có quyền tự ý khai thác để bán.
Có cần ghi về hoa lợi, lợi tức khi cho người thân dùng nhà đất không?
Nên ghi. Một dòng ngắn nói rõ người được dùng có được giữ tiền cho thuê, trái cây, sản lượng hay không sẽ tránh được những tranh cãi phổ biến nhất giữa người thân. Không ghi thì mỗi người sẽ hiểu theo cách có lợi cho mình.