Tài sản chung của các thành viên gia đình là tài sản do các thành viên cùng đóng góp, cùng tạo lập, hoặc được tặng cho, thừa kế chung, cùng các tài sản khác mà các thành viên thoả thuận là của chung. Việc chiếm hữu, sử dụng, định đoạt trước hết theo thoả thuận của cả nhà. Riêng bất động sản, động sản có đăng ký và tài sản là nguồn thu nhập chủ yếu của gia đình, khi định đoạt cần sự đồng ý của tất cả thành viên đã thành niên và có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, trừ khi luật có quy định khác.
Bộ luật Dân sự 2015 đặt ra loại sở hữu chung này vì ở Việt Nam rất nhiều gia đình sống chung, làm chung, góp chung mà không ai ghi chép. Nếu không có thoả thuận, luật quay về áp dụng nguyên tắc sở hữu chung theo phần. Bài dưới giải thích cách hiểu cho đúng và những tình huống hay gây mâu thuẫn khi cha mẹ còn sống.
Thế nào thì một tài sản là của chung cả nhà
Không phải cứ để trong nhà, dùng chung hằng ngày là thành tài sản chung của gia đình. Căn cứ là nguồn gốc tạo lập. Một chiếc máy gặt do cha bỏ tiền mua bằng tiền tiết kiệm riêng thì vẫn là của cha, dù cả nhà cùng chạy. Ngược lại, chiếc máy mua bằng tiền bán lúa của mùa vụ mà cha mẹ và hai con trai cùng làm, thu nhập gom chung một quỹ, thì nhiều khả năng là tài sản chung của các thành viên đã góp công sức.
Những dấu hiệu thường được xem xét: các thành viên có cùng sống và cùng làm ăn không; thu nhập có gom về một mối không; ai bỏ tiền, bỏ công vào việc tạo ra tài sản; có lời nói, tin nhắn hay giấy tờ nào thể hiện ý "của chung cả nhà" không. Thời gian sống chung lâu nhưng mỗi người tiêu tiền riêng thì khác hẳn với một gia đình dồn tiền chung để xây nhà.
Tài sản riêng của từng người vẫn tồn tại song song. Con đi làm công nhân gửi tiền về cho mẹ tiêu, khoản đó thường là tiền hỗ trợ cha mẹ chứ không tự động biến căn nhà của cha mẹ thành của chung. Còn con gửi tiền với lời dặn rõ "góp xây nhà", có tin nhắn lưu lại, thì câu chuyện khác.
Loại tài sản nào cần cả nhà đồng ý khi định đoạt
Luật tách riêng một nhóm tài sản mà việc bán, tặng, thế chấp cần sự đồng ý của tất cả thành viên đã thành niên, có năng lực hành vi dân sự đầy đủ. Bảng gợi ý cách nhận biết, kèm ví dụ giả định.
| Nhóm tài sản | Ví dụ giả định | Ai cần đồng ý khi bán, tặng, thế chấp |
|---|---|---|
| Bất động sản | Nhà và đất do cả nhà cùng góp tiền mua | Tất cả thành viên chung đã thành niên, đủ năng lực |
| Động sản có đăng ký | Ô tô tải, ghe máy dùng chở hàng của gia đình | Như trên |
| Tài sản là nguồn thu nhập chủ yếu | Lò bánh, máy xay xát, đàn bò đang nuôi để bán | Như trên |
| Tài sản giá trị nhỏ, dùng hằng ngày | Tivi, bàn ghế, xe đạp | Theo thoả thuận, thường người quản lý tự quyết |
Thành viên chưa thành niên không ký thay được nhưng quyền lợi của họ vẫn phải được tôn trọng; khi giao dịch đụng đến phần của con chưa thành niên, cha mẹ với tư cách người đại diện phải tuân theo những giới hạn riêng của luật về giám hộ, đại diện.
Những tình huống gây mâu thuẫn nhiều nhất
Con góp tiền xây nhà trên đất của cha mẹ. Đất đứng tên cha mẹ, con góp tiền xây nhà. Đất vẫn là của cha mẹ; phần giá trị con đóng góp vào ngôi nhà là quyền lợi của con, có thể được tính khi chia hoặc được hoàn lại. Nếu cha mẹ mất, việc tách phần nào là di sản thuộc mảng thừa kế, cần xem riêng.
Một người con muốn bán phần để ra ở riêng. Nếu nhà là tài sản chung của cha mẹ và con, người con có thể yêu cầu xác định và chia phần của mình. Nhưng muốn bán cả căn nhà thì cần sự đồng ý của mọi thành viên đồng sở hữu đã thành niên.
Cha mẹ bán đất mà không hỏi con đã góp tiền. Nếu đất là tài sản riêng của cha mẹ, cha mẹ có quyền tự quyết. Nếu là tài sản chung của các thành viên, việc bán khi thiếu chữ ký người có quyền dễ dẫn tới tranh chấp hiệu lực giao dịch. Mấu chốt vẫn là chứng minh nguồn gốc tạo lập.
Người đã ra ở riêng nhiều năm đòi phần. Đã ra ở riêng không tự làm mất phần đã góp trước đó, nhưng càng lâu thì chứng cứ càng mờ. Người đòi cần chỉ ra khoản đóng góp cụ thể, không chỉ dựa vào việc "cũng là con trong nhà".
Công sức đóng góp được tính thế nào
Nhiều gia đình nông thôn không ai góp tiền mặt mà góp bằng công: người con trai ở nhà làm ruộng mười năm, người con dâu nấu nướng và chăm đàn lợn, cô con gái đi bán hàng ngoài chợ. Khi có tranh chấp, công sức này vẫn có thể được tính vào phần đóng góp, chứ không chỉ tiền mặt.
Khó ở chỗ quy công sức ra tỷ lệ. Không có công thức cố định. Thực tế thường xét đến thời gian tham gia, việc cụ thể mỗi người làm, mức thu nhập mà người đó đã bỏ lỡ khi ở nhà làm cho gia đình, và tương quan với người góp tiền. Những người hay thắc mắc nhất là người ở nhà phụng dưỡng cha mẹ và quán xuyến làm ăn, trong khi anh chị em đi xa chỉ gửi tiền về.
Nếu gia đình đang yên ổn, cách bớt tranh cãi về sau là ngồi lại ghi một bản thoả thuận đơn giản: tài sản nào là của chung, ai góp gì, ai giữ phần nào, khi một người muốn tách ra thì làm sao. Văn bản kiểu này không làm mất tình cảm; nó giúp chính những người hiền lành nhất trong nhà khỏi thiệt thòi.
Các bước khi một thành viên muốn tách phần
Khi một người trong nhà muốn rút phần của mình khỏi khối tài sản chung, trình tự hợp lý thường như sau:
- Liệt kê tài sản đang coi là của chung: nhà đất, xe, máy móc, đàn gia súc, tiền gửi ngân hàng do ai đứng tên.
- Thu thập chứng cứ đóng góp của mình: chuyển khoản, biên nhận, hoá đơn mua vật liệu, tin nhắn, người làm chứng là hàng xóm hay thợ xây.
- Bàn trong gia đình, có thể mời người lớn trong họ hoặc tổ hoà giải ở thôn, tổ dân phố giúp ngồi lại.
- Nếu thống nhất, lập văn bản thoả thuận phân chia; với nhà đất thì công chứng và làm thủ tục đăng ký biến động tại cơ quan đăng ký đất đai.
- Nếu không thống nhất và giá trị lớn, cân nhắc khởi kiện yêu cầu xác định và chia tài sản chung; nên tham khảo người làm nghề luật trước khi nộp đơn.
Đi theo thứ tự này giúp tránh việc vừa mở lời đã kiện, khiến quan hệ gia đình đổ vỡ trong khi phần tiền tranh chấp có khi không đáng bao nhiêu.
Một ví dụ giả định: chiếc ghe chở lúa ở Đồng Tháp
Ông bà Tư có ba người con. Năm năm trước, cả nhà dồn tiền bán lúa ba vụ, cộng thêm khoản tiền người con trai thứ hai đi làm ở Bình Dương gửi về, để đóng một chiếc ghe máy chở lúa thuê. Ghe đăng ký đứng tên ông Tư. Người con cả ở nhà chạy ghe, người con út phụ việc và giữ sổ thu chi. Thu nhập từ ghe nuôi cả nhà và trả nợ ngân hàng.
Năm nay ông Tư muốn bán ghe để mua đất cho con út cất nhà. Người con thứ hai phản đối vì cho rằng mình góp gần một nửa tiền đóng ghe; người con cả cũng không đồng ý vì ghe là kế sinh nhai của mình. Nhìn theo luật, chiếc ghe là động sản có đăng ký và cũng là nguồn thu nhập chủ yếu của gia đình. Nếu xác định được đây là tài sản chung của các thành viên đã góp tiền, góp công, thì việc bán cần sự đồng ý của tất cả những người đó đã thành niên, dù giấy đăng ký chỉ ghi tên ông Tư.
Cách gỡ hợp lý không phải là ai to tiếng hơn mà là ngồi lại tính: ai đã góp bao nhiêu, ghe hiện đáng giá bao nhiêu, có ai muốn mua lại phần của những người khác để giữ ghe chạy tiếp không. Sổ thu chi của người con út, tin nhắn chuyển tiền của người con thứ hai là những chứng cứ quý nhất trong câu chuyện này.
Phân biệt với tài sản vợ chồng và di sản thừa kế
Ba khái niệm này hay bị gộp làm một, khiến người trong nhà cãi nhau mà không cùng nói về một chuyện. Tài sản chung của vợ chồng là loại sở hữu chung hợp nhất có quy định riêng trong Luật Hôn nhân và gia đình; con cái không phải là đồng sở hữu của khối tài sản đó, dù sống chung một nhà.
Di sản thừa kế chỉ xuất hiện khi có người chết. Khi cha hoặc mẹ mất, phần tài sản của người đó trong khối chung mới trở thành di sản, chia theo di chúc hoặc theo pháp luật. Còn khi cha mẹ còn sống, con không có quyền đòi "chia trước phần thừa kế".
Tài sản chung của các thành viên gia đình nằm ở giữa: nó tồn tại khi mọi người còn sống, dựa trên việc cùng góp sức tạo lập. Một gia đình có thể đồng thời có cả ba loại: nhà đất là tài sản chung vợ chồng của cha mẹ, chiếc xe tải là của chung cha mẹ với con trai cả vì cùng góp tiền mua, và mảnh vườn ông bà để lại chưa chia là di sản của nhiều người thừa kế.
Câu hỏi thường gặp
Con đã thành niên sống chung với cha mẹ có mặc nhiên là đồng sở hữu căn nhà không?
Không. Sống chung không tự làm con thành đồng sở hữu. Con chỉ có phần khi đã góp tiền, góp công tạo lập tài sản, được tặng cho hoặc thừa kế chung, hoặc khi cả nhà thoả thuận đó là của chung. Nếu nhà do cha mẹ tạo dựng thì đó là tài sản của cha mẹ.
Đất cấp cho hộ gia đình có phải là tài sản chung của các thành viên gia đình không?
Đất cấp cho hộ gia đình là trường hợp riêng theo pháp luật đất đai, xác định theo những người có chung quyền sử dụng đất tại thời điểm được giao, công nhận hoặc nhận chuyển quyền. Cách xác định thành viên có chung quyền cần xem theo quy định đất đai hiện hành, không chỉ theo việc cùng sống trong nhà.
Một thành viên không ký thì có bán được nhà chung của cả nhà không?
Với bất động sản là tài sản chung của các thành viên gia đình, việc bán cần sự đồng ý của tất cả thành viên đã thành niên, có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, trừ khi luật có quy định khác. Thiếu một chữ ký, giao dịch có nguy cơ bị tranh chấp về hiệu lực.
Người con ở nhà chăm cha mẹ lâu năm có được tính công sức không?
Công sức đóng góp vào việc tạo lập, giữ gìn, phát triển tài sản có thể được xem xét khi xác định phần. Việc phụng dưỡng cha mẹ là nghĩa vụ của con, nhưng công sức làm ăn, quản lý tài sản chung là chuyện riêng và cần được chứng minh bằng việc làm cụ thể.
Gia đình nên làm gì để tránh tranh chấp tài sản chung về sau?
Nên lập một văn bản thoả thuận ghi rõ tài sản nào là của chung, mỗi người góp gì, ai quản lý, chia hoa lợi ra sao, khi một người muốn tách thì giải quyết thế nào. Văn bản có chữ ký của tất cả thành viên đã thành niên; tài sản lớn có thể công chứng.
Tranh chấp tài sản chung gia đình có nên kiện ngay không?
Nên thử thương lượng và hoà giải ở cơ sở trước, vì quan hệ gia đình khó hàn gắn sau một vụ kiện. Với tranh chấp giá trị lớn hoặc chứng cứ phức tạp, nên tham khảo luật sư trước khi quyết định; mọi số tiền và giấy tờ cần chuẩn bị kỹ từ đầu.