Đồ vật vớt được dưới nước hay trôi dạt sau lũ không trở thành của người vớt chỉ vì nó trôi đến bờ nhà mình. Nếu xác định được chủ, tài sản thuộc chủ và phải trả lại; nếu không xác định được, người vớt được phải báo hoặc giao nộp cho chính quyền cấp xã, và quyền của người tìm thấy chỉ được xem xét theo Bộ luật Dân sự 2015 sau khi tài sản đã qua thủ tục, với di tích lịch sử – văn hoá thì thuộc Nhà nước.
Sau mỗi trận lũ lớn ở miền Trung, miền núi phía Bắc, câu chuyện vớt gỗ, vớt đồ trôi lại diễn ra: có người vớt để giúp, có người vớt để giữ. Tài sản trôi dạt lúc đó phần lớn là của chính bà con vùng lũ vừa mất nhà, mất của. Bài này giải thích quy tắc pháp lý, những trường hợp đặc biệt như gỗ rừng hay hiện vật dưới biển, và cách trả lại đồ cho đúng chủ sau thiên tai.
Chìm đắm, trôi dạt, vùi lấp: luật nhìn thế nào
Bộ luật Dân sự 2015 xếp tài sản chìm đắm chung một điều với tài sản bị chôn, giấu, vùi lấp: Điều 229. Tinh thần của điều luật là tài sản tìm thấy vẫn thuộc chủ sở hữu nếu xác định được; chỉ khi không có hoặc không xác định được chủ mới đặt ra việc chia giữa người tìm thấy và Nhà nước theo mức 10 lần lương cơ sở, còn di tích lịch sử – văn hoá thì thuộc Nhà nước.
Đồ trôi dạt trên mặt nước sau lũ, như tấm tôn, cánh cửa, thùng nhựa, chiếc xe máy mắc vào bụi tre, thì gần với tài sản bị thất lạc hơn là tài sản chôn giấu lâu năm. Chủ của chúng thường ở ngay thượng nguồn, vừa mất đồ vài ngày trước. Dù xếp theo điều luật nào, nghĩa vụ của người vớt được giống nhau: biết chủ thì trả, không biết chủ thì báo hoặc giao nộp cho uỷ ban hoặc công an cấp xã để thông báo công khai.
Đồ bị lũ bùn vùi lấp, như nông cụ, máy bơm, xe cộ bị đất đá phủ lên, cũng theo cùng nguyên tắc. Người đào bới lên không có quyền giữ chỉ vì đồ đã bị chôn dưới bùn.
Loại đồ vớt được và cách xử lý
Mỗi loại tài sản vớt được có đặc điểm riêng về khả năng tìm chủ và quy định chuyên ngành đi kèm. Bảng tóm tắt hướng xử lý phổ biến:
| Loại đồ | Khả năng tìm được chủ | Hướng xử lý |
|---|---|---|
| Xe máy, ô tô, ghe thuyền | Cao, vì có đăng ký | Báo công an cấp xã ngay, không tự sửa, không bán |
| Đồ gia dụng, tôn, cửa, bàn ghế | Trung bình, thường của xóm thượng nguồn | Gom về một chỗ, báo thôn, xã để bà con nhận |
| Gia súc, gia cầm trôi dạt | Trung bình | Theo quy định về vật nuôi thất lạc, có bài riêng |
| Gỗ tròn, gỗ xẻ trôi theo lũ | Thấp, có thể là gỗ rừng | Báo chính quyền và kiểm lâm, không tự cưa xẻ, mua bán |
| Hiện vật cổ dưới sông, biển | Rất thấp | Giữ nguyên, báo cơ quan văn hoá, có thể là di sản |
| Thùng hàng, hàng hoá trôi dạt từ tàu | Cao, thuộc chủ hàng hoặc chủ tàu | Báo chính quyền, biên phòng hoặc cơ quan cảng |
Bảng là hướng dẫn chung. Ở mỗi đợt thiên tai, chính quyền địa phương thường có thông báo riêng về nơi tập kết đồ trôi dạt để bà con đến nhận; nên theo dõi thông báo của xã.
Vớt được đồ sau lũ: làm gì cho đúng
Khi nước rút, nhiều người đã vớt được đồ và băn khoăn giữ hay trả. Trình tự gợi ý:
- An toàn trước hết. Không lội ra dòng nước xiết, không leo lên đống gỗ mắc kẹt, không lặn ở nơi nước đục. Không món đồ nào đáng để đổi lấy tính mạng.
- Ghi lại nơi vớt được. Chụp ảnh đồ vật và vị trí, ghi ngày giờ. Thông tin này giúp chủ xác nhận và giúp bạn chứng minh mình chỉ vớt, không lấy.
- Báo trưởng thôn, tổ dân phố hoặc uỷ ban cấp xã. Sau thiên tai, chính quyền cấp xã thường lập danh sách đồ trôi dạt và đồ bị mất để đối chiếu.
- Gom về nơi tập kết nếu có. Nếu xã chỉ định nơi tập kết, đưa đồ đến đó và xin ghi nhận. Nếu chưa có, giữ cẩn thận tại nhà, không dùng.
- Trả lại khi có người nhận. Đề nghị người nhận mô tả đồ vật, có trưởng thôn hoặc cán bộ xã chứng kiến khi trả.
- Không ai nhận thì để cơ quan xử lý. Quyền của người tìm thấy được xem xét theo Bộ luật Dân sự khi tài sản đã qua thủ tục thông báo và không xác định được chủ.
Nhiều nơi, sau lũ bà con tự gom đồ trôi dạt ra sân đình, sân nhà văn hoá để mọi người đến nhận. Cách làm này hợp tinh thần của luật, miễn có người ghi chép và không ai tự lấy đi.
Ba trường hợp có quy định chuyên ngành
Gỗ trôi theo lũ. Gỗ tròn, gỗ xẻ có thể là gỗ khai thác hợp pháp của người dân, có thể là gỗ rừng tự nhiên bị cuốn trôi, cũng có thể là gỗ khai thác trái phép. Lâm sản chịu sự quản lý chặt về nguồn gốc. Người vớt gỗ không nên tự cưa xẻ, mua bán, mà báo chính quyền cấp xã và lực lượng kiểm lâm để được hướng dẫn. Ở nhiều đợt lũ, chính quyền địa phương đã có cách xử lý riêng cho gỗ trôi dạt, như thu gom, bán đấu giá hoặc cho dân dùng sửa nhà theo điều kiện cụ thể.
Hiện vật dưới biển, dưới lòng sông. Ngư dân kéo lưới lên mảnh gốm, đồ đồng cổ, hoặc phát hiện xác tàu cổ. Những hiện vật này có thể là di sản văn hoá dưới nước, thuộc Nhà nước. Người phát hiện cần giữ nguyên trạng, ghi lại toạ độ nếu có, báo chính quyền, biên phòng hoặc cơ quan văn hoá. Tự ý trục vớt, mua bán có thể bị xử lý.
Tàu thuyền, hàng hoá chìm đắm trên biển và vùng nước cảng. Việc trục vớt tàu thuyền, hàng hoá chìm đắm ở biển và vùng nước cảng biển có quy định riêng trong pháp luật hàng hải, với nghĩa vụ của chủ tài sản và quyền của người trục vớt. Ngư dân vớt được hàng trôi dạt từ tàu nên báo biên phòng hoặc cơ quan cảng để được hướng dẫn, thay vì tự mang về bán.
Những việc không nên làm sau thiên tai
Lũ lụt là lúc dễ phát sinh tranh chấp và cả vi phạm, vì đồ đạc trôi khắp nơi, ai cũng có thể nhặt. Một số việc không nên làm:
- Vớt xe máy, sửa lại rồi đi hoặc bán. Xe có đăng ký, chủ xe sẽ trình báo, người giữ khó giải thích.
- Thu gom đồ trôi dạt của cả xóm rồi đòi tiền chuộc hoặc tiền công khi chủ đến nhận. Tiền công chỉ có khi hai bên tự thoả thuận.
- Dời đồ của người khác ra khỏi địa bàn trước khi chính quyền kịp lập danh sách.
- Mua lại với giá rẻ đồ do người khác vớt được mà không hỏi nguồn gốc. Người mua có thể phải trả lại tài sản cho chủ thật.
- Tự ý vào nhà bị ngập, bị bỏ trống để “cứu đồ” mà chủ không biết. Dù ý tốt, việc vào nhà người khác cần có chủ nhà đồng ý hoặc có chính quyền đi cùng.
Ngược lại, giúp hàng xóm vớt đồ, cất giữ hộ và trả lại là việc được khuyến khích. Chỉ cần ghi chép, có người biết và trả đúng chủ.
Người mất đồ vì lũ: cách tìm lại và chứng minh
Nếu nhà bạn bị lũ cuốn mất đồ đạc, xe cộ, hãy báo với trưởng thôn hoặc uỷ ban cấp xã danh sách những gì đã mất, kèm mô tả và ảnh cũ nếu có. Với xe máy, ô tô, giấy đăng ký là bằng chứng mạnh nhất; nếu giấy cũng bị cuốn trôi, công an có thể tra thông tin đăng ký.
Theo dõi các điểm tập kết đồ trôi dạt ở xã mình và các xã hạ nguồn. Khi tìm thấy đồ, mô tả chi tiết đặc điểm riêng như vết sửa, màu sơn, đồ khắc tên để cán bộ đối chiếu. Nếu người đang giữ đồ không chịu trả, bạn có quyền yêu cầu trả lại vì quyền đòi lại tài sản của chủ sở hữu không bị mất đi chỉ vì tài sản bị lũ cuốn đi.
Trường hợp tài sản giá trị lớn như ô tô, máy móc nông nghiệp đã bị người khác sửa chữa, bán lại, tranh chấp có thể phức tạp, liên quan đến người mua sau. Khi đó nên giữ mọi chứng cứ sở hữu và có thể hỏi luật sư để biết bước tiếp theo.
Vì sao đồ trôi dạt không phải tài sản vô chủ
Một cách nghĩ phổ biến ở vùng lũ là “nước cuốn đi rồi thì thành của trời, ai vớt được là của người đó”. Về pháp lý, cách nghĩ này sai từ gốc. Tài sản vô chủ là tài sản mà chủ đã tự nguyện từ bỏ quyền sở hữu. Người bị lũ cuốn mất nhà cửa, xe cộ không hề từ bỏ gì, họ mất quyền kiểm soát tài sản vì sự kiện bất khả kháng. Quyền sở hữu của họ vẫn còn nguyên.
Điều này có hệ quả rất cụ thể. Người vớt được đồ trôi dạt không thể viện dẫn quy định về tài sản vô chủ để giữ ngay. Người mua lại đồ trôi dạt không thể nói mình mua đồ vô chủ. Và chủ cũ, dù phát hiện tài sản của mình sau nhiều tháng, vẫn có quyền đòi lại từ người đang giữ không có căn cứ.
Cũng vì vậy, sau thiên tai, cách làm đúng tinh thần pháp luật và cũng đúng tình làng nghĩa xóm là coi mọi thứ trôi đến là đồ của bà con đang cần tìm lại. Người giúp vớt, giúp giữ đồ được cộng đồng ghi nhận, còn người giữ làm của riêng thì vừa mất lòng xóm giềng vừa có nguy cơ bị buộc trả lại và bồi thường.
Câu hỏi thường gặp
Sau lũ vớt được xe máy trôi dạt thì có được giữ không?
Không. Xe máy là tài sản có đăng ký, chủ xe dễ dàng xác định qua biển số, số khung, số máy. Báo công an cấp xã để trả lại cho chủ. Tự sửa rồi dùng hoặc bán có thể bị xử lý.
Gỗ trôi theo lũ dạt vào vườn nhà thì có được dùng không?
Không nên tự dùng ngay. Gỗ có thể là của người dân thượng nguồn hoặc là lâm sản chịu quản lý. Báo chính quyền cấp xã và kiểm lâm, làm theo hướng dẫn của địa phương cho từng đợt lũ.
Ngư dân kéo lưới được đồ gốm cổ thì phải làm sao?
Giữ nguyên hiện vật, ghi lại vị trí nếu có thể, báo chính quyền, biên phòng hoặc cơ quan văn hoá cấp tỉnh. Hiện vật có thể là di sản văn hoá dưới nước thuộc Nhà nước; người phát hiện có thể được thưởng theo quy định.
Vớt được đồ chìm dưới ao làng, không biết của ai thì giải quyết thế nào?
Báo trưởng thôn hoặc uỷ ban cấp xã để thông báo công khai. Nếu không xác định được chủ và không phải di tích, quyền của người tìm thấy được xem xét theo cách chia của Điều 229 Bộ luật Dân sự.
Chủ đồ đến nhận có phải trả công cho người vớt không?
Luật không buộc trả công nếu không có thoả thuận. Tuy vậy, chi phí hợp lý để tìm kiếm, bảo quản có thể được hai bên thoả thuận hoàn lại. Đặt điều kiện trả tiền mới trả đồ là cách làm sai.
Mua lại đồ người khác vớt được sau lũ có rủi ro gì?
Có. Nếu chủ thật tìm đến và chứng minh được quyền sở hữu, bạn có thể phải trả lại tài sản, còn tiền đã trả thì phải đòi từ người bán. Hỏi rõ nguồn gốc và kiểm tra giấy tờ trước khi mua.