Theo Bộ luật Dân sự 2015, người sử dụng đất chỉ được trồng cây trong khuôn viên đất của mình; nếu rễ cây, cành cây vượt quá ranh giới thì người trồng phải xén rễ, cắt, tỉa phần vượt quá, trừ khi hai bên có thoả thuận khác. Nghĩa vụ cắt tỉa thuộc về chủ cây. Người bên này có quyền yêu cầu, nhưng tự ý mang cưa sang chặt lại là chuyện khác: dễ thành làm hỏng tài sản của người khác nếu chặt quá tay hoặc làm chết cây.
Bài này đi qua những gì luật nói, chỗ người dân hay hiểu sai (cành sang đất mình là của mình, muốn chặt bao nhiêu cũng được), cách mở lời, lập chứng cứ và các bậc giải quyết từ thôn, tổ dân phố đến toà án. Tranh chấp về chính đường ranh giới, lối đi chung hay nhà xây lấn sang đất người khác là chủ đề riêng, ở đây chỉ nhắc khi cần.
Luật nói gì về cành và rễ vượt ranh giới
Quy định gốc nằm ở điều về ranh giới giữa các bất động sản (Điều 175 Bộ luật Dân sự 2015, có hiệu lực từ 1/1/2017). Điều này nói hai ý liên quan trực tiếp. Thứ nhất, người sử dụng đất được dùng khoảng không và lòng đất theo chiều thẳng đứng từ ranh giới thửa đất của mình, nhưng không được làm ảnh hưởng đến việc sử dụng đất của người khác. Thứ hai, người sử dụng đất chỉ được trồng cây và làm các việc khác trong khuôn viên đất của mình, theo ranh giới đã xác định; rễ, cành vượt ranh giới thì phải xén, cắt, tỉa phần vượt quá, trừ trường hợp có thoả thuận khác.
Đọc kỹ sẽ thấy luật không bắt chặt cả cây, cũng không cấm trồng cây sát ranh giới. Thứ bị điều chỉnh là phần vượt quá: đoạn cành chìa qua khoảng trời bên kia, đoạn rễ bò sang lòng đất bên kia. Cây vẫn là tài sản của người trồng, gốc vẫn nằm trên đất của họ, quả trên cây vẫn là hoa lợi của họ.
Câu "trừ trường hợp có thoả thuận khác" cũng đáng chú ý. Hai nhà có thể đồng ý để cành vươn sang lấy bóng mát, chia nhau quả, hay cùng chăm một hàng tre ven ranh. Khi đã có thoả thuận, bên kia không thể bất ngờ đòi chặt chỉ vì đổi ý mà không trao đổi lại. Vì vậy, thoả thuận miệng nên được ghi lại vài dòng, có chữ ký hai bên, nhất là khi một trong hai nhà sắp bán đất hoặc chia cho con.
Những hiểu lầm hay gặp giữa hai nhà
"Cành sang đất mình thì thành của mình." Không đúng. Cành vẫn thuộc cây, cây thuộc chủ cây. Ranh giới theo chiều thẳng đứng chỉ cho bạn quyền yêu cầu chủ cây cắt phần vượt quá, không chuyển quyền sở hữu đoạn cành đó cho bạn.
"Đã sang đất mình thì muốn chặt sát gốc cũng được." Bạn không có quyền đụng đến phần cây nằm bên đất người khác. Cưa sát thân, chặt luôn phần chưa vượt ranh, đổ hoá chất cho chết rễ đều có thể bị coi là xâm phạm tài sản và phải bồi thường.
"Cây có trước nhà mình thì nhà mình phải chịu." Luật không phân biệt cây trồng trước hay sau. Cây có trước vẫn phải tỉa phần vượt ranh. Tuy vậy, lịch sử cây có thể giúp hai bên hiểu nhau hơn khi thương lượng, ví dụ cây đã có từ thời ông bà hai nhà còn chung một khu vườn.
"Chỉ cắt khi cành gây hại." Nghĩa vụ xén tỉa phát sinh khi cành, rễ vượt ranh giới, không cần đợi đến lúc gãy đổ hay làm hỏng gì. Nhưng ở mức thực tế, cành vươn sang mà không ai phiền thì thường chẳng ai đòi; mâu thuẫn chỉ nổ ra khi có thiệt hại hoặc khi quan hệ hai nhà đã căng.
"Gọi công an là xong." Đây là quan hệ dân sự giữa hai người sử dụng đất. Công an chỉ vào cuộc khi có xô xát, đe doạ hay phá hoại tài sản. Kênh đúng cho chuyện cành và rễ là thương lượng, hoà giải ở cơ sở, rồi mới đến chính quyền cấp xã và toà án.
Rễ cây đội nền, làm nứt tường: chuyện nặng hơn cành lá
Cành che nắng, lá rụng đầy sân là phiền toái. Rễ thì có thể gây hư hại thật: rễ cây bàng, cây si, cây xà cừ, tre, gáo... bò vào móng nhà, đội nền gạch, làm nứt bể nước, chui vào đường ống thoát nước. Khi đó, ngoài quyền yêu cầu xén rễ vượt ranh, bạn còn có quyền đòi bồi thường thiệt hại nếu chứng minh được rễ cây là nguyên nhân.
Chứng minh nguyên nhân là phần khó. Vết nứt tường có thể do lún nền, do nhà xây trên đất yếu, do rung từ đường lớn chứ không chỉ do rễ. Muốn đòi bồi thường, bạn cần ảnh chụp tiến triển theo thời gian, ảnh rễ lộ ra khi đào, và tốt nhất là ý kiến của thợ hoặc đơn vị có chuyên môn về kết cấu. Trường hợp thiệt hại lớn, hai bên có thể cùng thuê một bên độc lập khảo sát để tránh cãi nhau về kết quả.
Về cách xử lý rễ, việc cắt rễ sát ranh giới có thể làm cây yếu đi, thậm chí đổ, nhất là cây to tán rộng. Vì vậy nên để chủ cây chủ động làm, có thợ hiểu cây, và hai bên thống nhất trước làm đến đâu. Một số nhà chọn cách đào rãnh chặn rễ dọc ranh giới phía đất mình, làm tấm chắn rễ, vừa giữ được cây cho nhà bên vừa bảo vệ nền nhà mình. Đó là giải pháp kỹ thuật, chi phí do ai chịu là chuyện hai bên thoả thuận.
Đi từng bước khi cành, rễ nhà bên làm phiền
Thứ tự dưới đây giữ được hoà khí nếu còn giữ được, và để lại chứng cứ nếu phải đi tiếp.
- Ghi nhận hiện trạng: chụp ảnh cành vươn qua ranh giới từ nhiều góc, có mốc cố định như cột cổng, mép tường; chụp rễ, vết nứt, lá rụng nghẹt máng nước; ghi ngày chụp.
- Nói chuyện trực tiếp với chủ cây, nói cụ thể đoạn cành nào, đoạn rễ nào, đang gây phiền gì. Đề nghị một thời điểm cắt tỉa và hỏi họ muốn tự làm hay để bạn hỗ trợ.
- Nếu họ đồng ý để bạn tự cắt phần vượt ranh, nên có vài dòng viết tay hoặc tin nhắn xác nhận, ghi rõ chỉ cắt phần chìa qua, ai chịu công thợ, cành cắt ra để lại cho ai.
- Nếu nói chuyện không được, gửi một văn bản đề nghị ngắn gọn, có ngày, nêu căn cứ là nghĩa vụ xén tỉa phần vượt ranh giới và cho một khoảng thời gian hợp lý để làm.
- Nhờ tổ hoà giải ở thôn, tổ dân phố đứng ra. Hoà giải ở cơ sở không tốn phí, hợp với chuyện giữa hai nhà ở gần nhau lâu dài.
- Nếu vẫn không xong, gửi đơn đến Uỷ ban nhân dân cấp xã, phường nơi có nhà đất để được hướng dẫn, hoà giải hoặc xử lý trong thẩm quyền.
- Cuối cùng là khởi kiện dân sự tại Toà án nhân dân khu vực có thẩm quyền, yêu cầu buộc xén tỉa phần vượt ranh và bồi thường nếu có thiệt hại.
Ở bước nào cũng nên giữ lời lẽ bình tĩnh và giấy tờ đầy đủ. Toà án khi xem xét sẽ để ý bên nào đã thiện chí giải quyết trước.
Có được tự tay chặt phần cành chìa sang không
Câu hỏi này không có câu trả lời một chữ. Luật đặt nghĩa vụ xén tỉa cho người trồng cây, chứ không ghi thẳng rằng người bên kia được tự chặt. Vì vậy cách an toàn nhất là để chủ cây làm, hoặc có sự đồng ý của họ trước khi bạn làm.
Ở mức thực tế, việc cắt vài nhánh nhỏ chìa qua sân, cắt đúng ở mép ranh giới, không làm hại cây, thường không gây ra tranh chấp gì. Rủi ro tăng lên khi cành to, cây quý, cây ăn quả đang mùa, hoặc khi bạn cắt quá vào phần nằm bên đất nhà kia. Khi đó chủ cây có thể đòi bồi thường giá trị cây, giá trị quả mất đi, và câu chuyện từ chỗ bạn có lý chuyển thành bạn phải đền.
Một điểm hay bị quên: cắt cành to sát nhà, sát dây điện là việc nguy hiểm. Cành rơi trúng mái nhà bên, đứt dây điện, người trèo cây ngã đều kéo theo trách nhiệm bồi thường của người làm. Cành chạm dây điện thì nên báo đơn vị điện lực xử lý thay vì tự leo cắt.
Nếu tình huống khẩn cấp, như cành đã nứt gãy treo lơ lửng trên mái nhà bạn sau bão, việc làm trước là báo chủ cây và chính quyền cơ sở, chụp ảnh lại, rồi xử lý ở mức vừa đủ để loại bỏ nguy hiểm. Những trường hợp cây cả gốc có nguy cơ đổ sang nhà bên có quy định riêng, nặng hơn chuyện cành lá thường ngày.
Mấy tình huống giả định và hướng xử lý
Các ví dụ dưới đây là ví dụ giả định, để bạn hình dung cách đặt vấn đề cho đúng.
| Tình huống | Hướng xử lý hợp lý | Điều nên tránh |
|---|---|---|
| Ở Vĩnh Long, cành xoài nhà bên chìa qua sân, mùa mưa lá rụng nghẹt máng nước | Đề nghị chủ cây tỉa phần chìa qua trước mùa mưa, có thể góp công thợ để việc nhanh hơn | Tự cưa sát thân cây khi nhà bên vắng |
| Ở Thái Nguyên, rễ cây bàng ven ranh làm nứt bể nước nhà bên cạnh | Chụp ảnh, nhờ thợ xác định nguyên nhân, đề nghị xén rễ vượt ranh và thoả thuận chi phí sửa bể | Đổ dầu, hoá chất vào gốc cho cây chết |
| Ở Hà Nội, cây sấu trên đất nhà bên che kín cửa sổ tầng hai | Đề nghị tỉa phần vượt ranh; nếu cây thuộc đất công, vỉa hè thì báo phường | Tự trèo lên cắt khi cành sát dây điện |
| Ở Đồng Nai, hai nhà đã thoả thuận để hàng tre ven ranh làm hàng rào chung | Muốn thay đổi thì bàn lại, ghi lại thoả thuận mới | Một bên tự phát hết bụi tre rồi đòi bên kia góp tiền xây tường |
Điểm chung của các tình huống: tách phần cành, rễ vượt ranh (chủ cây phải xử lý) với phần thiệt hại (phải chứng minh nguyên nhân mới đòi được bồi thường).
Khi nào nên nhờ người có chuyên môn
Phần lớn chuyện cành lá giải quyết được bằng một buổi nói chuyện. Nên tìm luật sư hoặc người làm nghề pháp lý khi:
- Thiệt hại đáng kể: nứt móng, nứt tường chịu lực, hỏng mái, hỏng đường ống ngầm, cần khảo sát kết cấu và tính tiền sửa.
- Ranh giới giữa hai thửa đất chưa rõ, sổ đỏ hai bên ghi lệch nhau, nên chưa biết cây có thực sự vượt ranh hay không.
- Cây là cây cổ thụ, cây có giá trị lớn, hoặc thuộc đất công, đất của tổ chức, nơi có quy định riêng về quản lý cây xanh.
- Một bên đã tự ý chặt và bên kia đòi bồi thường, cần tính giá trị cây, quả và thiệt hại kéo theo.
- Tranh chấp đã kéo theo xô xát, đe doạ hoặc phá hoại tài sản, có yếu tố ngoài dân sự.
Khi chuẩn bị gặp người tư vấn, mang theo ảnh chụp theo thời gian, sổ đỏ hoặc giấy tờ đất của mình, các tin nhắn, văn bản đã gửi qua lại. Có đủ những thứ này, buổi tư vấn đi thẳng vào việc được ngay.
Câu hỏi thường gặp
Cành cây nhà bên chìa sang nhưng không gây hại gì, có buộc họ phải cắt không?
Về nguyên tắc, nghĩa vụ xén tỉa phát sinh khi cành vượt ranh giới, không cần đợi thiệt hại. Nhưng nếu không phiền gì, hai nhà thường để yên hoặc thoả thuận để cành vươn sang. Khi muốn thay đổi, bạn nên nói trước và cho họ thời gian làm, tránh bất ngờ đòi chặt ngay.
Nhà bên không ở, đất bỏ trống, cành cây vươn sang ngày càng nhiều thì làm sao?
Bạn nên tìm người quản lý đất đó, có thể là người thân hoặc người được giao trông coi, qua thôn hoặc tổ dân phố. Gửi đề nghị cắt tỉa bằng văn bản, lưu bằng chứng đã gửi. Nếu cành có nguy cơ gãy đổ, báo chính quyền cấp xã để được hướng dẫn xử lý an toàn.
Cắt cành chìa sang rồi thì cành, củi thuộc về ai?
Cành cắt ra vẫn là một phần của cây, thuộc chủ cây, trừ khi hai bên thoả thuận khác. Thường hai nhà sẽ nói luôn khi bàn việc cắt tỉa: ai dọn, ai lấy củi. Ghi điều này vào thoả thuận nhỏ giúp tránh cãi nhau vặt về sau.
Rễ cây nhà bên làm nghẹt ống thoát nước nhà mình, ai trả tiền thông ống?
Nếu chứng minh được rễ cây vượt ranh là nguyên nhân, bạn có quyền yêu cầu chủ cây xén rễ và bồi thường chi phí sửa chữa hợp lý. Nên giữ ảnh rễ trong ống khi thợ mở ra, hoá đơn tiền công, và thông báo cho chủ cây trước khi sửa để họ có cơ hội xem.
Cây trồng đúng trên đường ranh giới thì ai phải tỉa?
Cây nằm trên ranh giới thường được coi là của chung hai nhà, trừ khi có giấy tờ hay thoả thuận khác. Khi đó việc chăm sóc, cắt tỉa và chia quả nên do hai bên bàn chung. Nếu chưa rõ cây của ai, nên xác định lại ranh giới bằng đo đạc trước khi tranh luận chuyện tỉa cành.
Có nên nhờ chính quyền ra quyết định buộc chặt cây không?
Chính quyền cấp xã thường hướng dẫn, hoà giải và xử lý trong thẩm quyền, nhất là khi có nguy cơ mất an toàn. Còn buộc một bên thực hiện nghĩa vụ dân sự như xén tỉa hay bồi thường khi họ không tự nguyện thì cuối cùng là việc của toà án. Vì vậy hoà giải sớm thường nhanh và rẻ hơn nhiều.