Quả là hoa lợi của cây, và theo nguyên tắc chung của Bộ luật Dân sự 2015, hoa lợi thuộc về chủ sở hữu hoặc người có quyền sử dụng tài sản sinh ra nó, trừ khi có thoả thuận hay quy định khác. Cây trồng trên đất nhà bên thì quả trên cây, kể cả quả trên cành chìa sang, về nguyên tắc vẫn là của chủ cây. Luật dân sự hiện hành không có điều riêng nói quả rụng sang đất người khác thì thuộc ai, nên chuyện quả rụng thường được giải quyết bằng nguyên tắc chung, tập quán địa phương và thoả thuận giữa hai nhà.
Đây là chủ đề nhỏ, nhưng ở nông thôn, mùa xoài, mùa mít, mùa nhãn năm nào cũng có vài nhà mất vui vì nó. Bài này giải thích nguyên tắc, những chỗ luật để ngỏ, cách tính khi có tranh chấp về tiền, và cách thoả thuận từ đầu mùa để khỏi phải tính.
Vì sao quả trên cành chìa sang vẫn là của chủ cây
Bộ luật Dân sự gọi những thứ tài sản tự nhiên sinh ra là hoa lợi: quả trên cây, con của gia súc, trứng gà vịt, sữa. Nguyên tắc là chủ sở hữu, người sử dụng tài sản được hưởng hoa lợi theo thoả thuận hoặc theo quy định của pháp luật, kể từ thời điểm thu được. Cây là tài sản gắn với đất của nhà bên, nên quả trên cây đi theo cây.
Ranh giới theo chiều thẳng đứng cho bạn quyền đòi chủ cây xén tỉa phần cành vượt ranh, chứ không biến phần cành đó thành của bạn. Vì vậy, đứng bên sân nhà mình hái quả trên cành chìa sang, về nguyên tắc, là hái quả của người khác. Ít ai làm to chuyện với vài trái ổi, nhưng với cây sầu riêng, bơ, mít trong mùa có giá, việc hái không xin phép có thể bị đòi trả lại hoặc bồi thường.
Ngược lại, chủ cây cũng không có quyền tự ý vào sân, vào vườn nhà bạn để hái hay nhặt quả. Muốn sang lấy quả, họ phải hỏi. Hai quyền này đặt cạnh nhau là lý do thực tế buộc hai nhà phải nói chuyện với nhau: một bên có quả, một bên có lối vào.
Quả đã rụng xuống đất nhà bạn: chỗ luật để ngỏ
Không có điều luật riêng. Bộ luật Dân sự hiện hành không có một điều riêng nói quả rụng sang đất liền kề thì thuộc về ai. Một số hệ thống pháp luật nước ngoài có quy tắc kiểu "quả rụng sang đất ai thì thuộc người đó", nhưng đó không phải là quy định của Việt Nam, đừng mang về áp dụng như luật.
Áp nguyên tắc chung thì quả vẫn của chủ cây. Quả rụng không phải tài sản vô chủ, cũng không phải đồ người ta bỏ đi. Chủ cây vẫn có quyền với nó, chỉ là việc sang nhặt cần sự đồng ý của bạn.
Tập quán địa phương có trọng lượng. Luật dân sự cho phép áp dụng tập quán khi các bên không có thoả thuận và luật không quy định, miễn tập quán không trái nguyên tắc cơ bản. Ở nhiều làng, tập quán là quả rụng sang nhà ai thì nhà đó nhặt ăn, quả trên cây thì để chủ hái. Ở nơi khác, người ta nhặt rồi mang sang trả. Muốn biết tập quán nơi mình, hỏi trưởng thôn, người lớn tuổi trong xóm.
Quả rụng gây bẩn, gây hại là chuyện khác. Quả thối làm bẩn sân, thu hút ruồi kiến, quả to rơi trúng mái tôn, trúng xe, trúng người là thiệt hại. Ở đây quay về nghĩa vụ xén tỉa cành vượt ranh và trách nhiệm bồi thường nếu có lỗi.
Ai được gì, ai phải làm gì: bảng tóm tắt
Bảng dưới đây gom các tình huống hay gặp, áp theo nguyên tắc chung khi hai nhà chưa có thoả thuận.
| Tình huống | Quyền của chủ cây | Quyền của nhà bên |
|---|---|---|
| Quả còn trên cành nằm phía đất chủ cây | Hái, bán, dùng | Không có quyền gì với quả |
| Quả còn trên cành chìa sang đất nhà bên | Vẫn là quả của mình, muốn hái phải hỏi nhà bên cho đứng ở sân họ hoặc hái từ phía mình | Yêu cầu tỉa cành vượt ranh; không tự hái khi chưa được đồng ý |
| Quả đã rụng xuống đất nhà bên | Theo nguyên tắc vẫn có quyền, nhưng phải xin phép sang nhặt hoặc nhờ nhà bên đưa lại | Không buộc phải mở cổng cho người khác vào bất cứ lúc nào; tập quán địa phương có thể khác |
| Quả rụng làm hư hỏng tài sản, gây thương tích | Có thể phải bồi thường nếu có lỗi, như biết cành mục, quả to mà không tỉa | Yêu cầu bồi thường, yêu cầu tỉa cành |
Đây là cách đọc theo nguyên tắc chung. Thoả thuận giữa hai nhà, nếu có, luôn được ưu tiên trước bảng này.
Khi quả có giá trị lớn: sầu riêng, bơ, mít Thái, cây giống quý
Với cây ăn quả kinh doanh, chuyện không còn là vài trái ăn chơi. Một cây sầu riêng sát ranh giới ở Đắk Lắk, một hàng bơ ven ranh ở Lâm Đồng có thể cho số tiền đáng kể mỗi mùa. Khi đó tranh chấp quả rụng hay quả trên cành chìa sang có thể thành chuyện đòi tiền.
Với sầu riêng, quả thường tự rụng khi chín. Nếu cành vươn qua vườn nhà bên, phần quả rụng bên kia trở thành điểm nóng mỗi mùa. Chủ cây có quyền với quả nhưng cần nhà bên cho vào nhặt, mà nhặt sầu riêng phải canh đêm canh ngày. Nhà bên thì lo người lạ ra vào vườn mình, lo dẫm nát cây trồng xen. Cách gọn nhất là tỉa cành vượt ranh từ khi cây còn nhỏ, hoặc lập thoả thuận rõ: nhà bên nhặt giúp và giữ lại, chủ cây trả công, hay hai nhà chia theo tỷ lệ.
Ví dụ giả định ở Đồng Tháp: hai nhà có hàng xoài cát trồng sát ranh từ thời cha mẹ còn chung đất. Sau khi chia đất, cành của ba cây vươn hẳn sang phần đất người em. Mỗi mùa, người anh gọi thương lái vào hái, thương lái đứng cả bên vườn người em. Hai bên ngồi lại, thống nhất người anh tỉa dần cành vượt ranh trong hai năm, trong thời gian chờ thì chia đôi tiền phần quả hái bên phía đất người em. Không ai phải ra xã, ra toà.
Lập thoả thuận mùa quả giữa hai nhà
Một tờ giấy viết tay có chữ ký hai bên là đủ, không cần công chứng. Nên có các ý sau:
- Xác định cây nào, nằm ở đâu, của nhà nào; nếu cây nằm đúng trên ranh giới thì ghi là cây chung.
- Quả trên cành chìa sang: ai được hái, hái lúc nào, có cần báo trước không, có được đứng ở sân nhà bên để hái không.
- Quả rụng sang đất nhà bên: ai nhặt, nhặt xong giữ lại hay trả, có tính công không.
- Tỉa cành: thời điểm tỉa trong năm, tỉa đến đâu, ai chịu công thợ, cành tỉa xử lý thế nào.
- Dọn dẹp: ai dọn lá, quả thối rơi trên sân, máng nước, mái nhà bên.
- Thời hạn và việc thay đổi: thoả thuận áp dụng đến khi nào, khi một bên bán đất hay chia đất thì báo cho người mới biết.
Nếu đất sắp đổi chủ, nên cho người mua xem thoả thuận này. Quan hệ giữa hai mảnh đất liền kề thường kéo dài hơn quan hệ giữa hai người đang ở.
Quả rụng gây thiệt hại: ai chịu
Quả dừa, quả mít rơi trúng mái tôn làm thủng, trúng ô tô đậu trong sân, trúng người đang đi là chuyện có thật. Nguyên tắc ở đây là trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng: người có lỗi gây thiệt hại phải bồi thường. Chủ cây biết cây dừa cao vươn qua mái nhà bên, biết đã đến mùa quả già mà không hái, không tỉa, thì khó nói mình không có lỗi.
Ngược lại, nhà bên đã được báo quả sắp rụng, đã được đề nghị cho người sang hái mà từ chối, vẫn để xe dưới tán cây, thì một phần lỗi thuộc về họ. Toà án hay người hoà giải sẽ xem cả hai phía.
Trường hợp có người bị thương, việc đầu tiên là cấp cứu, rồi mới đến chuyện ai đền. Chi phí chữa trị, thu nhập bị mất trong thời gian điều trị là những khoản thường được tính. Các khoản cụ thể và cách tính nên hỏi người làm nghề pháp lý khi sự việc nghiêm trọng.
Cách phòng rẻ nhất vẫn là tỉa cành vượt ranh trước mùa bão và trước mùa quả, hái quả già đúng lúc, và nói trước với nhà bên những ngày cần sang hái.
Nếu bạn là chủ cây: những việc nên làm để giữ quả và giữ hàng xóm
Phần lớn bài viết về chuyện này đứng ở phía nhà bị cành chìa sang. Ở phía chủ cây, cũng có những việc nên chủ động, vì chính bạn là người có nghĩa vụ xén tỉa phần vượt ranh và là người chịu nếu quả rụng gây hại:
- Nhìn lại tán cây mỗi năm một lần, trước mùa mưa bão. Cành nào đã vươn qua ranh giới, cành nào mục, nứt thì xử lý trước, đừng đợi nhà bên lên tiếng.
- Khi cây bắt đầu vào mùa, sang báo nhà bên một câu: cây sắp chín, mấy hôm nữa nhà mình hái, có gì vướng thì cứ nói. Một câu báo trước thường tránh được nửa số chuyện khó chịu.
- Không tự ý trèo tường, mở cổng vào vườn nhà bên để hái hay nhặt quả khi họ vắng nhà, kể cả khi quan hệ đang tốt. Nhờ họ, hoặc hẹn lúc họ có nhà.
- Nếu muốn giữ cành vươn sang vì cây đang cho quả tốt, hãy đề nghị một thoả thuận rõ: chia phần quả hái bên phía đất nhà bên, góp công dọn lá, chịu trách nhiệm khi quả rơi làm hỏng đồ.
- Với cây trồng mới, chọn chỗ trồng lùi khỏi ranh giới đủ để tán cây trưởng thành không vươn qua. Trồng sát ranh rồi mười năm sau phải tỉa cụt một nửa tán là thiệt cho chính cây của bạn.
- Khi bán đất hoặc chia đất cho con, nói rõ với người nhận về những thoả thuận đang có với nhà bên, để quan hệ giữa hai mảnh đất không bị đứt đoạn.
Những việc này không tốn bao nhiêu, nhưng khi có tranh chấp, chúng là bằng chứng cho thấy bạn đã thiện chí và không có lỗi.
Câu hỏi thường gặp
Nhặt quả rụng trong sân nhà mình rồi ăn có bị coi là lấy của người khác không?
Về nguyên tắc quả vẫn thuộc chủ cây, nhưng luật không có điều riêng và nhiều nơi có tập quán cho nhà bên nhặt quả rụng. Vài trái ăn chơi hiếm khi thành chuyện. Với cây có giá trị cao, nên hỏi chủ cây hoặc thoả thuận từ đầu mùa để không ai cảm thấy bị lấy mất.
Chủ cây đòi vào sân nhà mình để nhặt quả, có buộc phải cho vào không?
Bạn không buộc phải để người khác vào nhà mình bất cứ lúc nào. Nhưng quả vẫn là của họ, nên cách hợp lý là hẹn giờ cho họ vào, hoặc bạn nhặt rồi đưa lại. Từ chối hẳn mà giữ luôn quả có thể khiến bạn ở thế không đẹp nếu tranh chấp kéo dài.
Cây ăn quả trồng đúng trên ranh giới thì quả chia thế nào?
Cây nằm trên ranh giới thường được coi là tài sản chung của hai nhà, trừ khi có giấy tờ hay thoả thuận khác. Quả khi đó là hoa lợi chung, chia theo thoả thuận; không có thoả thuận thì thường chia đều. Nếu chưa rõ cây có nằm đúng trên ranh hay không, nên xác định lại ranh giới trước.
Cành cây nhà bên mang quả nặng sắp gãy đè lên mái nhà mình, có được hái bớt không?
Khi có nguy cơ gây hại, bạn nên báo ngay chủ cây để họ hái hoặc tỉa. Nếu không liên lạc được và nguy cơ cận kề, việc hái bớt hoặc chống đỡ ở mức vừa đủ để tránh thiệt hại là hợp lý; nên chụp ảnh, nhờ người làm chứng và giao lại quả cho chủ cây.
Nhà bên trồng cây mới sát ranh giới, có được yêu cầu họ trồng lùi vào không?
Luật cho phép trồng cây trong khuôn viên đất của mình và buộc xén tỉa phần cành, rễ vượt ranh. Bộ luật Dân sự không đặt khoảng cách tối thiểu chung cho mọi loại cây. Bạn có thể đề nghị họ trồng lùi để tránh phiền về sau, nhưng đó là thương lượng, trừ khi cây có nguy cơ gây hại rõ ràng.
Thương lái đứng trong vườn nhà mình để hái quả cho nhà bên, mình làm hỏng cây trồng thì ai đền?
Người trực tiếp làm hỏng phải chịu trách nhiệm, và chủ cây là người thuê thương lái cũng nên đứng ra giải quyết. Trước mùa hái, nên thống nhất lối đi, giờ vào, và ai bồi thường nếu dẫm nát cây trồng xen. Có thoả thuận trước thì lúc có thiệt hại sẽ dễ tính hơn.